Een recensie van Ilse Schuurmans.

Hagen, H. (2012). Hoe angst klinkt.Amsterdam: Querido.

Een bundel krachtige gedichten. Over alleen zijn, iemand aan willen raken, verliefd zijn, de dood van een leeftijdgenoot, de lichtheid van een sneeuwvlok, en over het weten hoe angst klinkt. Gevoelig, speels, en vaak ook grappig.

Zo wordt de gedichtenbundel van Hans Hagen beschreven op de site van de uitgeverij. Ik koos de bundel uit omdat ik Hans Hagen nog kende van het kleutergedichtenboek Jij bent de liefste dat hij samen schreef met zijn vrouw. Met prachtige prenten van Marit Törnqvist. Het was lange tijd een voorleesfavoriet bij mij thuis. Soms/val ik hard/dan huilt mijn knie/tranen rood van bloed/en uit mijn ogen/druppeltjes verdriet/soms/val ik zacht/dan huil ik niet

Of die van Hans of Monique was weet ik niet, maar hij is me wel bijgebleven. Vandaar dat ik nieuwsgierig werd toen ik zag dat Hagen nog niet zo heel lang geleden een bundel schreef gericht op pubers. Een lastiger publiek, vermoed ik. 

Het is een heel diverse bundel. Waarbij wat de onderwerpen betreft het ene gedicht duidelijker specifiek gericht is op de jongerendoelgroep dan het andere. Qua toon en toegankelijkheid sluiten alle verzen uit het boek zeker aan bij de wat jongere lezer. Vooral het eerste gedeelte van de bundel is uit het leven van middelbare scholieren gegrepen, met bijvoorbeeld gedichten waarin het schoolleven terugkomt in een slecht rapport of in de vorm van een wiskundeleraar:

zo kwaad als Palstra wiskunde gaf

een mond als een streep

zo kwaad in kwadraat

stond er geen voor de klas

zijn ogen kil

zijn stem van glas

en armen die bètaweterig zwaaiden

(...)

               (uit: le-raar p. 10)

maar ook de zo herkenbare verliefdheid die nooit uitgesproken zal, wordt een aantal keer bezongen: 

Ik heb haar aangeraakt
Ik heb haar aangeraakt
zij liep omhoog
ik liep omlaag
even zij aan zij
en toen mijn hand vanzelf
zomaar langs haar dij 
(...)
               (uit: van mij p. 12)

of deze, die ik persoonlijk wat mooier vind en daarom in het geheel citeer:

zachte ogen

als de avond valt
de zon nog lager
de wereld stil en vager
keert mijn blik en

zie ik helder wat ik wil
een lach een knik maar
onbereikbaar jij geen woord
dat hoorbaar wordt

maar morgen op het plein
of in de gang ja morgen
dan zeg ik dan wil ik

-veel valt te zien
en tegen ook misschien
                          ( p. 19)

Verder zijn thema's die duidelijk aan de belevingswereld in de puberleeftijd refereren: de relatie tot een vader en een moeder (de eerste wat negatiever als de laatste) en een nog vrij onschuldige verwijzing naar seksualiteit:

(...)
als je opzij
borst en buik
lippen getuit
ik beschrijf je het liefst
als alles uit
                (uit: alles uit p. 38)


Wat verderop in de bundel staan wat andere thema's centraal die qua onderwerp niet met een bepaalde leeftijd in het achterhoofd geschreven zijn. Zo zijn er veel gedichten over dieren en de natuur, maar ook over het dichten zelf. Soms is een gedicht gewoon een verhaaltje op zichzelf of een gedachte die voorbij kwam. 
Ik vind de gedichten in de bundel sterk variëren in toon en kwaliteit. Waar het ene gedicht gevoelig is en je raakt, lijkt een ander wel erg makkelijk neergeschreven. Het ene gedicht spreekt mij meer aan dan het andere. Ook als ik daarbij probeer in de huid te kruipen van een 14-jarige. Tegelijkertijd blijft het natuurlijk ook een kwestie van smaak. Persoonlijk vind ik de gedichten waarin humor verwerkt, niet altijd even geslaagd. Vaak beginnen deze gedichten heel klein en mooi van taal, maar eindigen dan met een soort van clou, die voor mij niet nodig zou zijn. Ook zitten er met regelmaat woordspelingen in die wat naar het flauwe neigen, maar misschien ook juist wel weer leuk zijn voor de doelgroep. De gedichten zijn in elk geval toegankelijk, vlot leesbaar en meestal licht van toon, waardoor ik denk dat Hagen er best goed in geslaagd is de juiste toon te raken. 

Opvallend in de bundel is de gehele sectie gewijd aan de de dood van een moeder, waarschijnlijk die van de dichter. Dit is een reeks gedichten die loopt van 'de uitslag', waarin de moeder hoort dat ze een vlekje op haar long heeft, tot 'uit' waarin de dokter haar helpt bij het einde:

(...)
en de dokter sloot de spuit aan
en hij spoot
in een steile glimlach kwam de dood

(...)

                      (uit: uit p. 57)

Deze gedichten zijn soms heel direct en drijven de spot met het vele roken van de moeder. Aan de andere kant zijn ze ook ontroerend en confronterend. Zeker voor iemand die net een dierbare verloren heeft.

De titel van de bundel, Hoe angst klinkt, vind ik wat ongelukkig gekozen. Hij geeft een zware lading aan het boek die totaal niet past bij het merendeel van de gedichten die er in staan. Ik denk dat het zelfs menig jongere zal doen besluiten dit boekje niet uit de kast te trekken als ze een dichtbundel willen of moeten lezen. Deze titel verwijst natuurlijk naar een van de gedichten, maar dit gedicht lijkt niet het meest representatieve van de bundel te zijn. Desalniettemin kan ik het titelgedicht niet geheel onbesproken laten. Het gaat om het langste gedicht dat in de bundel staat en beschrijft de kracht en de schoonheid van een galopperend paard dat op een dag verongelukt. 

(...)

je neus

je ogen

je benen wijd open

alles verminkt

en alles gebroken

ik hoorde hoe angst klinkt 

en toen alles stil

                    (uit: Hoe angst klinkt p. 65)

Dat is natuurlijk de grootste nachtmerrie voor een puberpaardenmeisje. Het zou bijna een relativerende woordgrap van de dichter zelf geweest kunnen zijn, zoals hij deze wel maakt in zijn  andere gedichten. Maar voor dit gedicht ging dat hem (gelukkig) toch te ver. Misschien wel een van de redenen waarom dit gedicht een beetje een vreemde eend in de bijt is in de bundel.  Hoewel er meer diergedichten in de bundel staan, vond ik het gedicht wat los staan van de rest. Zowel qua thema als toon. Ik snap dan ook niet helemaal waarom de dichter nu juist dit als hoofdgedicht heeft gekozen voor deze bundel gericht op jongeren. 
Het titelgedicht was niet geheel aan mij besteed, maar zal de paardenliefhebber zeker beroeren.

Voor ieder ander in de klas staan er genoeg gedichten in deze bundel die je kunnen raken of op zijn minst vermaken.