VOGEL, recensie door Evelien van Wieringen

Koens E. (2001). Vogel. Amsterdam: Pimento.

Het boek ‘Vogel’ gaat over de 18-jarige Berre. Ze is net klaar met haar eindexamens als ze haar tas pakt om in Leiden op kamers te gaan wonen. Ze vindt een baantje als afwasser in een restaurant en geniet van haar verworven vrijheid. Ze sluit nieuwe vriendschappen, ontbijt elke morgen op haar eigen balkon, begint met drinken en roken, danst en werkt hard. Én Berre geeft zichzelf een nieuwe naam: “Terwijl ze langs de Rijn loopt, bedenkt ze dat ze een nieuwe naam nodig heeft. Een naam voor het leven dat ze nu leidt, een naam zonder herinneringen”. Haar nieuwe naam wordt Elke “Elke klinkt normaal en betekent iedereen” (Vogel, p.13). In de loop van het verhaal kom je als lezer langzaamaan te weten waarom Berre een nieuwe start wil maken. Toen Elke nog jong was, zijn haar ouders gescheiden en bleef Berre met haar zusje Roos bij haar labiele feministische moeder wonen. Om zichzelf weer terug

te vinden neemt haar moeder toevlucht tot 'het spirituele' en weinig succesvolle romances.Voor het welbevinden van haar dochters heeft moeder maar weinig oog en Berre voelt zich dan ook erg ongelukkig op de antroposofische vrije school. Ze heeft een eenzame jeugd waarin tv en suiker verboden zijn, moeder haar toevlucht neemt tot een vrouwencommune en ze haar vader niet meer mag zien nadat hij zijn dochters had meegenomen voor een bioscoopbezoekje. Al deze herinneringen probeert Berre met haar verhuizing naar Leiden achter zich te laten en een nieuwe start te maken. Maar wanneer Elke vriendschap sluit met haar nieuwe beste vriendin Lassie komt ze er achter dat ze het verleden niet zomaar kan vergeten.

Ik vind ‘Vogel’ een erg mooi en vooral goed geschreven boek. Waar veel jeugdboeken behoorlijk oppervlakkig blijven en vol staan met clichés, is dit een verhaal met mooi uitgewerkte personages en een geloofwaardige zoektocht van Berre naar ‘de zin van het leven’. Omdat ik zelf ben opgegroeid in de nabijheid van Leiden, herkende ik veel van de omschrijving van de stad, de buurt waarin Elke woont en de cafés die ze bezoekt, dit maakte het verhaal voor mij extra levendig. Het boek is onderverdeeld in het leven ‘toen’ en het leven ‘nu’, ofwel het leven van ‘Berre’ en het leven van ‘Elke’. De schrijfster slaagt er in om door de beschrijvingen van Berres jeugd een beklemmend gevoel op te roepen; een leven waaruit je wilt ontsnappen: “Haar moeder was eenzaam. En blijkbaar was Berre niet genoeg om die eenzaamheid op te heffen. Terwijl ze toch iemand was, een echte en hier aanwezige persoon. Ze wilde hier niet zijn, maar ze was hier en ze deed zo haar best om alles op te lossen” (Vogel, p.70). Wanneer Elke eenmaal ontsnapt is en in Leiden op kamers woont, ervaar je als lezer hoe wereldvreemd ze is door haar beschermde opvoeding op de boerderij. Zo aten ze bijvoorbeeld altijd alleen eten uit eigen tuin en Elke is dan ook verbaasd wanneer ze de eerste keer in de supermarkt komt: “Met open mond sluipt ze langs de schappen, alsof ze zichzelf nog niet echt toestemming heeft gegeven dit paradijs te betreden. Ze kijkt naar de doosjes, de zakjes, de plaatjes, de aanbiedingen” (Vogel, p.14). Ondanks haar naïeve kijk op de wereld krijg je wel veel sympathie voor Elke en de dingen die ze voor elkaar krijgt. Ze stapt binnen bij een restaurant om een baantje geregeld te krijgen, werkt hard en sluit ‘vriendschap’ met het mannelijke personeel. Ze is niet bang om nieuwe vrienden te maken en buiten haar comfortzone te treden, maar blijft daarbij toch zichzelf. Toch begrijp je als lezer maar al te goed dat ze het verleden niet zomaar af kan schudden en krijg je ook medelijden met haar moeder die op de ene op de andere dag zomaar haar dochter kwijt is geraakt. Je hoopt als lezer dan ook dat Elke haar moeders brieven leest, terug schrijft, dat ze bij haar op bezoek gaat of even belt, maar hoewel Elke haar moeder en zusje mist, heeft ze besloten dat zij niet meer in haar nieuwe leven passen. Samen met haar nieuwe beste vriendin Lassie wil ze helemaal opnieuw beginnen, vanaf dag nul. “Zullen we afspreken, vraagt ze, zullen we afspreken dat ons leven vandaag is begonnen en dat alles hiervoor niet telt? Dat is goed, zegt Lassie, we beginnen vandaag opnieuw en dat is ons geheim. Vandaag is dag nul. Ik ben nul en jij bent nul en vanaf hier beginnen wij” (Vogel, p.86). Maar in tegenstelling tot Elke komt Lassie uit een warm nest en als goede vriendin ziet ze maar al te goed in dat Elke haar verleden niet zomaar achter zich kan laten. Samen gaan ze naar Den Haag om daar vanaf een bankje in de straat bij haar vaders nieuwe huis naar binnen te gluren. Ook haar volwassen onderbuurman Epifano heeft het beste met Elke voor en zet haar op het einde van het verhaal bij de afslag voor haar moeders boerderij af. Het mooie aan Lassie en Epifano is dat het geen betuttelende personages zijn, maar een stoere studente en een malafide onderbuurman die haar het belang van de relatie met haar moeder doen inzien. Door het weerzien met haar moeder leert Elke inzien dat loslaten en vergeven van belang zijn om zichzelf verder te kunnen ontwikkelen "Niet alleen haar moeder moet loslaten, zij ook. Zij moet haar gelijk loslaten. Haar ideeën over hoe haar moeder is, hoe haar moeder moet worden en wat ze moet begrijpen" (Vogel, p.218). Elke is dan ook allesbehalve een flat character en vormt daarmee een interessant personage voor leerlingen in de bovenbouw van havo/vwo om een opdracht over te maken.

Mist over het strand, recensie van Ellen Noordraven

Sax, A. (2001). Mist over het strand (2^e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitgeverij Clavis.

Samenvatting:

Twee Duitse jongens van 15 jaar oud, Sepp Eppensteiner en Ralph Müller, hebben zich als vrijwilliger opgegeven om mee te vechten in het Duitse leger. In de afgelopen jaren hebben ze bij de Hitlerjugend al een soort van militaire vooropleiding gehad en vol goede moed reizen ze op 12 mei 1944 af naar Normandië. Ze zijn vol van het idee dat zij een bijdrage mogen leveren aan de vorming van één groot Duits Rijk. Bij aankomst blijkt dat niemand op hen zit te wachten en dat de overige militairen hen als een blok aan het been zien. De jongens, vooral Sepp, worden gekleineerd en vernederd en kunnen zich maar met moeite staande houden tussen de onsympathieke strijdgenoten. Alleen Krieger, een korporaal van 34 jaar, die al sinds 1939 in het leger zit en behoorlijk oorlogsmoe is, ontfermt zich als een vader over Sepp waardoor de situatie nog een klein beetje dragelijk is. 

In de vroege ochtend vindt de geallieerde invasie op het strand van Normandië plaats. Krieger komt om in het gevecht en Sepp belandt samen met Ralph als krijgsgevangene in een met prikkeldraad afgezet gedeelte van het strand. De laatste woorden van Krieger in zijn doodsstrijd tot Sepp waren: ”Zorg dat je hier levend weg komt…”.[1]

Gedreven door deze woorden probeert Sepp samen met nog vier kameraden te vluchten maar door zijn jeugdige onervarenheid leidt deze poging tot een noodlottig einde.

Persoonlijk waardeoordeel over het boek:

Het verhaal over het leven van de 15-jarige Sepp en Ralph is een verhaal over vriendschap, opgroeien in een cultuur van geweld en over angst. De Tweede Wereldoorlog wordt bezien vanuit de ogen van een Duitse puber en zijn vriend. Hierdoor krijgt de lezer een andere inkijk dan we normaal gesproken gewend zijn in de jeugdliteratuur waar toch vaker vanuit het perspectief van de slachtoffers wordt geschreven. De schrijfster neemt je mee in de gevoelswereld van Sepp die met al zijn tekortkomingen en onzekerheden een strijd levert om zich zowel fysiek als sociaal staande te houden in een wereld die gekenmerkt wordt door agressie, angst, frustratie en onzekerheid. In de beleving van de puber schiet hij op alle fronten tekort. Zo is hij ervan overtuigd dat zijn ouders Kuno, de man van zijn zus die luitenant is, veel hoger hebben dan hun eigen zoon die slechts een soldaat is. Uit de brief van zijn moeder die hij pas te lezen krijgt als hij al krijgsgevangene is, leidt hij af dat zijn ouders hem niet missen en dat ze hem verwijten dat hij nog geen brief aan hen heeft gestuurd:
‘Sepp herlas de brief verschillende keren. Hij kreeg er een brok van in zijn keel. Zijn ouders wisten helemaal niet dat hij gevangen genomen was. Zie je wel, Kuno wás beter. Hij liep vast nog vrij rond. Sepp kon nu in elk geval toch geen brief schrijven, want de Amerikanen zouden hem niet versturen. Dus zouden ze thuis nog lang moeten wachten. Misschien zouden ze denken dat hij dood was en hem vergeten. Deze gedachten maakte dat hij zich miserabel voelde. Ze knaagden aan zijn verstand. Ze vraten alle hoop op die zich daar in een klein hoekje genesteld had. Dat ellendige gevoel van niet meer verder willen, overviel hem weer, net als op het strand op die vervloekte dinsdag.’[2]

De hierboven geschetste gedachtegang beschrijft treffend het gevoelsleven van de puber. Het iedere keer weer naar boven komen drijven van minderwaardigheidsgevoelens en het niet kunnen voldoen aan de verwachtingen die anderen van je hebben. Hierdoor kan de jeugdige lezer zich ook makkelijker identificeren met de hoofdpersonen omdat ook deze twee Duitse soldaten gewone kinderen zoals zijzelf blijken te zijn. Ze leven alleen in een andere tijd en verkeren in een heel andere situatie.

Naast het verhaal van Sepp krijgen we ook inzage in de pijnlijke ervaringen die twee andere krijgsgevangen hebben opgedaan. Zij vertellen hun verhaal wanneer zij gevangen zijn genomen aan Sepp en Ralph in de hoop dat als zij komen te overlijden, er nog iemand is die iets van hen af weet. 

Historisch gezien is het verhaal ook interessant. Zo vertelt Sepp aan Krieger terwijl ze in de nacht van 5 op 6 juni op wacht liggen op het strand, over zijn leuke tijd bij de Hitlerjugend waar men bijeenkomsten hield met vlaggen, trommels en trompetten en jaarlijks op kamp ging en dan in de natuur ging kamperen. Maar even later schrikt hij op om in een hel wakker te worden. Na enkele beschietingen sterft Krieger en probeert Sepp weg te komen, ‘terwijl de oorlog om hem heen verder ging. Het ratelende geluid van machinegeweren, de knallende salvo’s van gewone geweren, het ploffen van mortieren, de afschuwelijke explosies van granaten en de alles overdonderende  ontploffingen van het 88 mm kanon verdoofden hem. De geur van kruitdamp, verbrand vlees en verschroeid haar deed hem kokhalzen. Hij zat daar als een zielig hoopje mens en kotste de longen uit zijn lijf.’[3]

Het einde van het verhaal is emotioneel aangrijpend. De jonge Sepp komt op een brute wijze om het leven. Als lezer komt het gevoel van onrechtvaardigheid in je op. Hoe kan het dat kinderen die nog een heel leven voor zich zouden moeten hebben, zo abrupt het leven wordt ontnomen door een zinloze oorlog waarbij er alleen maar slachtoffers zijn.

Het boek is makkelijk leesbaar en geschreven voor jongeren vanaf 12 jaar. Vanaf het moment dat Sepp en Ralph gevangen worden genomen wordt ook de spanning in het boek opgebouwd want als lezer stel je jezelf voortdurend de vraag of het Sepp zal lukken om te vluchten en terug te kunnen keren naar zijn ouders. Op knappe wijze stelt de schrijfster, zelf pas 17 jaar oud toen het boek uitgegeven werd, je in staat om je als lezer te identificeren met ‘soldaten die aan de verkeerde kant staan’.

---

[1] Sax, A. (2001). Mist over het strand (2^e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitgeverij Clavis, p.7.

[2] Sax, A. (2001). Mist over het strand (2e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitergeverij Clavis, p.124.

[3] Sax, A. (2001). Mist over het strand (2e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitgeverij Clavis, p.72.

Verscheurd, recensie van Eva Rodigas

Belt, J., (2007). Verscheurd (1ste druk). Amsterdam: Pimento.


Het boek gaat over het meisje Jasmine dat half Iraans/ half Nederlands is. Haar vader is tijdens de revolutie naar Nederland gekomen. Daar leerde hij de moeder van Jasmine kennen en trouwde met haar. Ze kregen twee kinderen, Hamid en Jasmine. De ouders van Jasmine en Halim voeden hun kinderen heel westers op, je kunt niet merken dat ze half Iraans zijn. Jasmine is een leergierig en slim meisje. Ze heeft veel vriendinnen en doet het goed op school. Haar broer Halim is eigenlijk ook een goede student, maar gaat het verkeerde pad op. Hij heeft foute vrienden waarmee hij in een jeugdbende zit. Als er op een dag brand wordt gesticht in het speeltuintje waar de bende van Halim altijd hangt, is iedereen daar boos over. De buurt en de leerlingen op school beginnen Jasmine en haar gezin te discrimineren. En als Jasmine op een dag ook nog met een hoofddoek op school komt om haar Iraanse kant te benadrukken (ze is overigens geen moslim) wordt het discriminerende gedrag van haar klas/schoolgenoten alleen maar erger. Haar vriendinnen laten haar vallen, haar vriendje wil niks meer met haar te maken hebben en ook in de buurt wordt er over het gezin geroddeld. Jasmine is klaar met de Nederland en zou het liefst naar Iran gaan. Ze heeft op internet gezien dat het daar veel mooier en beter is. Volgens haar doen de mensen daar ook niet zo 'stom' als in Nederland.
De mentor van Jasmine krijgt later in het verhaal lucht van alle problemen waar Jasmine mee te maken heeft en middels de musical Westside Story (die musical was de bovenbouw aan het instuderen) laat hij de klas inzien wat ze aan het doen zijn. Iedereen biedt excuses aan en Jasmine krijgt haar vriendinnen weer terug. Ook de broer van Jasmine heeft van zijn daden geleerd en komt weer op het rechte pad. De vader van Jasmine heeft ondertussen aan Jasmine uit kunnen leggen dat het in Iran echt niet beter is dan in Nederland, en dat gelooft Jasmine ook wel. Ze gaat werken in een Iraans restaurant en gaat Iraanse avonden bezoeken. Hierdoor kan ze beter omgaan met het 'verscheurde' gevoel van haar.

Ik heb dit boek gekozen, omdat het thema me aansprak. Het is (helaas) een erg actueel thema, racisme. Ik denk dat er bij mij op school ook wel kinderen zijn die zich zoals Jasmine voelen, verscheurd door hun verschillende achtergronden. Bijvoorbeeld half Turks/Nederlands of Marokkaans/Nederlands.

Het gebeurt niet vaak dat ik een boek niet goed vind, maar dit boek vond ik zeer matig geschreven.
Het boek leest makkelijk weg, in twee dagen had ik het uit. Maar de manier van schrijven sprak me absoluut niet aan. Ik vond het merendeel van het verhaal clichématig. Het verhaal en de uitwerking van de personages in het boek vond ik vrij voorspelbaar en het verhaal blijft 90% van de tijd op de oppervlakte. Er waren maar twee momenten in het boek die ik niet helemaal kon voorspellen. Ik had op die momenten in het boek minder snel door wat er zou gebeuren. Ik zal dadelijk met wat citaten proberen duidelijk te maken wat ik bedoel met de clichématige manier van schrijven.

Als ik kijk naar de personen die in het verhaal voorkomen, moet ik zeggen dat ze levensecht beschreven worden. Het zijn 'gewone' jongens en meisjes die je op elke middelbare school tegen zou kunnen komen. Ook het gezin wordt zo beschreven dat iedereen die het leest waarschijnlijk wel een soort gelijk gezin voor de geest kan halen. Ik denk ook echt wel dat kinderen die dit boek lezen zich kunnen herkennen in de personages.

De eerste citaten die ik geef zijn van Tessa, het vriendinnetje van Jasmine. Dit zijn de clichématige citaten waar ik het hierboven over had. De citaten gaan over discriminatie.
'Farsi? Wat is dat?' 'Dat is de taal die in Iran wordt gesproken.' 'Het is maar goed dat je dat niet meer doet,' zei Tessa. 'Ik vind dat iedereen hier gewoon Nederlands moet praten. Ik erger me altijd dood aan buitenlanders die in hun eigen taaltje zitten te brabbelen. Zo leren ze toch nooit goed Nederlands?' 'Doe niet zo idioot, je kunt toch best twee talen spreken?' zei Jasmine. 'Nou, als ik bij mijn ouders in de winkel achter de woonbank sta en er komt een buitenlander binnen, dan begrijp ik vaak niet eens wat hij wil hebben. Dat is toch belachelijk?' Jasmine geeft als verweer dat zo iemand misschien pas net in Nederland woont of dat hij door werk of zieke familie helemaal geen tijd heeft om Nederlands te leren. Het antwoord van Tessa is als volgt. 'Nee, natuurlijk niet! We wonen hier toch in Nederland. Als je hier wilt wonen moet je je aanpassen aan onze cultuur. Je moet gewoon een inburgeringscursus doen en de taal leren, dan is er niks aan de hand.' (blz. 9 en 10)
Als het vriendinnenclubje wat verderop in het verhaal gaat solliciteren om een vakantiebaantje te krijgen, discrimineert Tessa weer. Maar ook in dit stereotype citaat ligt het: 'Nederlanders versus buitenlanders' er wel erg dik bovenop.
Jasmine klaagt dat al haar vriendinnetjes al uitnodigingen voor sollicitatie gesprekken hebben en zij als enige nog niet. En dat terwijl alleen de namen en adressen in de brieven verschillend zijn.
'Aan dat laatste zou het wel eens kunnen liggen,' zei Tessa. 'Hoezo? Wat bedoel je?' Jasmine fronste haar wenkbrauwen. 'Nou, jij hebt een Arabische achternaam en de andere gewoon een Nederlandse,' antwoordde Tessa. 'Sadeghi is helemaal geen Arabische achternaam, het is Perzisch,' reageerde Jasmine vinnig. 'Arabisch, Perzisch....wat maakt dat nou uit. Dat klinkt toch allemaal hetzelfde? Nederlandse bedrijven geven vakantiebaantjes liever aan Nederlandse jongeren dan aan buitenlandse. Op zich wel logisch. Mijn ouders hebben ook het liefst een Nederlandse verkoopster in de winkel. Dan weet je zeker dat ze de klanten goed begrijpt en worden er minder fouten gemaakt.' (blz. 45)
Ook de buurvrouw levert na de arrestatie van Halim racistisch commentaar dat erg voorspelbaar is.
Het is toch te gek voor woorden dat hij de deur voor onze neus dichtkwakte!' snerpt de buurvrouw. 'Wij hebben als buren toch recht om te weten wat voor volk er om ons heen woont? Als ik criminelen naast me heb, dan wil ik dat weten. Dan moeten ze hier weg!' (blz. 75)
Ook dit laatste citaat vind ik net als de twee citaten ervoor veel te oppervlakkig. Ik had gehoopt dat het allemaal niet zo voorspelbaar zou zijn. De schrijfster had van mij wel iets doordachter uit de hoek mogen komen in het verhaal.

Wat ik wel erg mooi vond aan het boek waren de verhalen die de vader van Jasmine aan haar vertelde over Iran. Het schetste een mooi beeld van de revolutie eind jaren '70 en hoe het er toen in Iran aan toe ging. Dit werd duidelijk en beeldend verteld en ik vond het leuk en leerzaam om te lezen. Dit was een van de weinige gedeeltes in het boek die ik niet heel erg voorspelbaar vond. Ook het moment dat de mentor van Jasmine middels de wat ouderwetse musical die ze spelen het verhaal (Westside Story) weer helemaal van deze tijd maakt vond ik mooi verwoord door de schrijfster. De klas werd echt een spiegel voor gehouden op een manier die hen allemaal raakte. Dit vond ik een slimme manier om de kinderen bewust te maken van hun eigen gedrag in deze tijd.

Het slot vond ik wel weer te voorspelbaar. Het leek een beetje als in een sprookje : 'En ze leefden nog lang en gelukkig.....' Halim is weer op het goede pad, de meiden zijn allemaal weer vriendinnen, niemand in de klas doet nog vervelend tegen Jasmine en haar gezin en Jasmine krijgt een baantje bij een Iraans restaurant waar ze verliefd wordt op de Iraanse zoon van de eigenaar. Ook gaat ze om de week naar een Iraanse avond waar ze meer over haar Iraanse achtergrond te weten komt, precies zoals Jasmine het allemaal wilde. Het lijkt een beetje op een plot van een zoetsappige Amerikaanse vrouwenfilm, die films lopen ook altijd goed af.

Zoals jullie hebben kunnen lezen ben ik niet zo enthousiast over het boek. Ik zal het mijn klas ook niet aanraden om te lezen. (en jullie ook niet overigens....)

Groetjes Eva