Jongste ontdekkingen: Ollekebollekes – Drs. P

Reactie op recensie Hendrik Meijer door Astrid Leeuwestein

Polzer, H. (2013). Jongste ontdekkingen: Ollekebollekes. Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar.

Samengesteld en ingeleid door Michèl de Jong en Cees van der Pluijm.

                Boodschap van zeurpieten:

                ROKEN IS DODELIJK

                Houd daarmee op

                Want het licht staat op rood!

               

                Ruim driekwart eeuw rook ik

                Ontegenhoudelijk

                Iedere dag

                En ik ga maar niet dood (p.108)

Drs. P ging inderdaad maar niet dood, tot hij afgelopen weekend op 95-jarige leeftijd overleed. Hij liet een rouwadvertentie in de vorm van een ollekebolleke achter. In de inleiding van Jongste ontdekkingen spreekt hij over de veelzijdigheid van de versvorm: “de versvorm zo eindeloos variabel, door het metrum zo muzikaal en in zijn beknoptheid zo puntig, dat hij voor alle doeleinden geschikt leek. ‘Misschien niet voor uitvaarten,’ wierp een vriend eens tegen, waarop de Drs. met klem liet weten dat er te zijner tijd zeker ollekebollekes moesten weerklinken aan zijn groeve” (p.8).

Vanwege het overlijden van Drs. P was het voor mij niet meer dan logisch om een van zijn bundels te kiezen. Jongste ontdekkingen (2013)  bestaat uit een selectie van ollekebollekes (of dubbele dactylus) uit het late leven van Drs. P, samengesteld door Michèl de Jong en Cees van der Pluijm. De ollekebollekes danken hun gezellig klinkende naam aan het oude kinderversje, dat hetzelfde metrum heeft als de achtregelige versjes. Drs. P introduceerde deze versvorm in Nederland in de jaren zeventig en schreef er sindsdien dagelijks meerdere - vaak aan vrienden -  over de meest uiteenlopende onderwerpen. Zoals De Jong en Van der Pluijm in hun inleiding stellen: “Het ollekebolleke is de versvorm van de vriendschap” (p.9).

De samenstellers hebben in de bundel de versjes gerangschikt naar thema. Wie eenmaal het ‘ollekebolleke rebusolleke’ in zijn hoofd heeft, leest de bundel binnen no time uit. Zoals Hendrik treffend aangeeft in zijn recensie: “Je komt als lezer snel in de cadans van de tekst.” Net als hij waardeer ik de regelmaat in de melodie. Met de geringe lengte en het versje in het achterhoofd, zijn de ollekebollekes ook zeker geschikt voor middelbare scholieren. In de meeste gevallen is het duidelijk waarover het gedicht gaat, waardoor het gemakkelijk leesbare poëzie is. In tegenstelling tot Hendrik vind ik niet alle hoofdstukken geschikt voor alle niveaus. In het hoofdstuk Tijdsbeelverhelderend staan veel ollekebollekes met verwijzingen naar de Griekse mythologie en Romeinse keizers. Voor wie niet thuis is in deze materie, zullen deze lastig te begrijpen zijn. Ook komen er behoorlijk wat ouderwetse en niet alledaagse woorden in voor. Dat maakt het misschien minder geschikt voor het vmbo, maar gymnasiumleerlingen daarentegen zouden er prima mee uit de voeten kunnen.

Ik ben het eens met Hendrik dat sommige gedichten erg flauw zijn, maar de kwalificatie onderbroekenlol gaat me net te ver. Het ollekebolleke is immers bedoeld als een humoristisch versvorm. Hoewel ik vind dat overal grappen over kunnen worden gemaakt, springt er voor mij één vers in negatieve zin uit:

Robin, ach ja… destijds

Tienjarig lustobject…

Wacht eens – hier is nog

Een foto van hem

Is deze aanblik niet

Klaarkomstbevorderlijk?

Echt iets voor Robert

(Hoe heet hij toch?) M.          (p.30)

Ik vind dat de grap moet kunnen, maar grappig vind ik het absoluut niet. Gelukkig maakt Drs. P dat in de rest van de bundel ruimschoots goed met regelmatig ollekebollekes waar ik om moest glimlachen of grinniken.  

Recensie: Jongste ontdekkingen: ollekebollekes - Hendrik Meijer

Drs. P, Jongste ontdekkingen – Ollekebollekes. Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam 2013.

De poëziebundel Jongste ontdekkingen is samengesteld door Michèl de Jong en Cees van der Pluijm. Het boekje is een bloemlezing uit het werk van Drs. P (Heinz Polzer). De samenstellers noemen de korte gedichtjes ‘Ollekebollekes’, versvormen van de vriendschap. Het boek staat vol achtregelige versjes uit het late leven van Drs. P. Toegankelijk, soms ook niet, soms wat vaag, soms heel concreet kort, humoristisch, cynisch. Maar misschien ook allemaal niet.

Tijdens mijn werk heb ik met mijn collega’s uitgebreid gesproken over het werk van Drs. P. Aanleiding was mijn bezoek aan een veerpont in Lathum, waardoor het gelijknamige gedicht van de schrijver ter sprake kwam: heen en weer, heen en weer, heen en weer, heen en weer…
Omdat ik zijn werk niet heel bewust heb meegemaakt, maar wel continu zijn naam tegenkwam wanneer ik me verdiepte in de Nederlandse cultuur, besloot ik voor de boekenlijst voor de opleiding tot docent Nederlands te kiezen voor een bundel van deze dichter annex cabaretier, annex artiest.
Het boek leest erg lekker weg. Een draak van een cliché om een boek te kwalificeren, maar veel diepgang heeft het (ik zou haast zeggen: natuurlijk) niet.
De gedichtjes zijn te kort om er echt in te verzakken, om echt geraakt te worden. Wel zijn ze grappig, soms erg flauw. Soms in de eerste instantie grappig, om ze vervolgens wel erg flauw te vinden.
In de categorie leuk, want spelen met taal en de melodie van poëzie:

Spannende fietswedstrijd
‘Waar is de ploegleider?’
‘Nog niet vertrokken!’
Zo klinkt het verschrikt

‘Hij heeft per ongeluk
Bloedsomloopremmende
(Dus de verkeerde)
Tabletten geslikt’ [pagina 41]

Of deze:

Nooit aan de top geweest?
Nergens een prijs gehaald?
Nimmer gelauwerd?
Word niet desperaat

Streef toch niet steeds naar het
Allerondoenlijkste
U moet berusten
Wanneer het niet gaat [pagina 40]

Het boek is verdeeld in hoofdstukken als Erotomania, Tijdsbeeldverhelderend, correspondeerplezier en reisgenootschappelijk. In het hoofdstuk Correspondeerplezier staan de versjes onder foto’s, die klaarblijkelijk zijn gecorrespondeerd naar anderen. Onder een afbeelding man Manneken Pis van Brussel:

Wat doet dat ventje nu?
Iets wat hij nodig vindt
In ’t openbaar
En in strijd met de wet

Neen, volg zijn voorbeeld niet
Waterwerktuigelijk
Vlak om de hoek
Is een herentoilet [pagina 51]

Dit bovenstaande vind ik een erg flauwe. Het neigt welhaast naar onderbroekenlol om over een plassend beeld te gaan schrijven en het te vermenselijken. Maar aan de andere kant vind ik dat Drs. P-onwaardig, omdat ik de gedichten in de bundel over het algemeen wel waardeer. Je komt als lezer snel in de cadans van de tekst, bovendien kun je een glimlach om sommige versen niet onderdrukken.
Onder een foto met daarop twee waslijntjes afgerolde condooms:

Zouden dit kousen zijn?
Neen, zij zijn gummiwaar -
voor onze toekomst
Van zeer groot belang

Niet antibijslaap maar
Antibevolkingsgroei
Zullen ze zorgen
Voor minder gedrang [pagina 53]

Persoonlijk vind ik dit alles behalve een dijenkletser. Maar toch waardeer ik die continue melodie van de taal. Een klein element uit het leven wordt hier beschreven in acht regels poëzie, op een manier die… Ja, wat is het eigenlijk? Gemengde gevoelens.
Deze dichtbundel pak je om snel te lezen. Het is heel makkelijke poëzie. Dat kun je als negatief zien, maar het maakt het wel toegankelijk en begrijpbaar voor een grote doelgroep. De bundel is daarom geschikt voor jong en oud. Daarom zou je dit prima aan een schoolklas kunnen voorleggen en ze een verwerkingsopdracht kunnen laten maken: schrijf bijvoorbeeld zelf eens drie achtregelige versjes over de meest eenvoudige dingen in het leven. Met de bus reizen, de afwas doen of zand kruien in een moestuin. Heen en weer, heen en weer, heen en weer…

Ik zoek een woord - Mieke ter Voert

Hans en Monique Hagen (2013) Ik zoek een woord, Amsterdam, Querido
Bekroond met een Zilveren Griffel in 2014

In Ik zoek een woord hebben Hans en Monique Hagen 167 gedichten over taal verzameld, om ‘van A tot Z te verslinden’ (Ik zoek een woord, covertekst). De gedichten zijn geschikt voor iedereen van 9 tot 99 jaar. In de bundel zijn gedichten opgenomen van 109 dichters, waaronder het schrijversechtpaar zelf. Veel bladzijden worden opgesierd door illustraties van Deborah van der Schaaf.

Hans en Monique Hagen zeggen in de flaptekst dat deze gedichten als een feestelijke slinger aan elkaar geregen zijn. Ik kan me hier absoluut in vinden. Het was een feestje om deze bundel te lezen. Ik sloeg maar wat graag steeds een bladzijde om, om te ontdekken wat het volgende gedicht mij zou brengen. De doelgroep is ‘iedereen van 9 tot 99 jaar’. Ik weet niet of kinderen vanaf 9 jaar alle gedichten in deze bundel zullen begrijpen of kunnen interpreteren. Deze doelgroep is zo ruim doordat er gedichten zijn opgenomen uit de jeugdliteratuur maar ook uit volwassenenliteratuur. Als voorbeeld hiervoor het gedicht op pagina 51:

Moeilijke oefening

stel je eens
een gedicht voor,

zwart op wit.

lees nu eens
enkel het wit.


Sylvie Marie

(Ik zoek een woord, p.51)

Wat direct in mij opkomt is: “Dat kan toch helemaal niet?” Als volwassene vind ik het al lastig om hier ‘iets’ in te zien, een kracht of schoonheid van dit gedicht. Laat staan dat kinderen hier iets mee kunnen. Ik denk dat ze snel de bladzijde om zullen slaan.

Ik zoek een woord leest lekker weg. Veel van de gedichten zijn kort, waardoor je er snel doorheen bladert. Wat niet noodzakelijk is bij gedichten is dat ze rijmen, en dat is ook terug te zien in deze bundel. Veel gedichten rijmen, maar net zoveel gedichten rijmen niet. De verzameling gedichten is veelal luchtig van aard. Om dit luchtige te illustreren deel ik meteen twee gedichten.

Chinees

Schaatsertjes met inktvoetjes
op papierwit ijs
en toen is het Chinees ontstaan

Ruth Koops van ’t Jagt

(Ik zoek een woord, p.92)

Snelheid

Als ik het woord
brood lees
hoe snel ga ik
dan van de
eerste naar
de tweede o?

En als ik het schrijf?

K. Schippers

(Ik zoek een woord, p.24)

Een recensie van Ilse Schuurmans.

Hagen, H. (2012). Hoe angst klinkt.Amsterdam: Querido.

Een bundel krachtige gedichten. Over alleen zijn, iemand aan willen raken, verliefd zijn, de dood van een leeftijdgenoot, de lichtheid van een sneeuwvlok, en over het weten hoe angst klinkt. Gevoelig, speels, en vaak ook grappig.

Zo wordt de gedichtenbundel van Hans Hagen beschreven op de site van de uitgeverij. Ik koos de bundel uit omdat ik Hans Hagen nog kende van het kleutergedichtenboek Jij bent de liefste dat hij samen schreef met zijn vrouw. Met prachtige prenten van Marit Törnqvist. Het was lange tijd een voorleesfavoriet bij mij thuis. Soms/val ik hard/dan huilt mijn knie/tranen rood van bloed/en uit mijn ogen/druppeltjes verdriet/soms/val ik zacht/dan huil ik niet

Of die van Hans of Monique was weet ik niet, maar hij is me wel bijgebleven. Vandaar dat ik nieuwsgierig werd toen ik zag dat Hagen nog niet zo heel lang geleden een bundel schreef gericht op pubers. Een lastiger publiek, vermoed ik. 

Het is een heel diverse bundel. Waarbij wat de onderwerpen betreft het ene gedicht duidelijker specifiek gericht is op de jongerendoelgroep dan het andere. Qua toon en toegankelijkheid sluiten alle verzen uit het boek zeker aan bij de wat jongere lezer. Vooral het eerste gedeelte van de bundel is uit het leven van middelbare scholieren gegrepen, met bijvoorbeeld gedichten waarin het schoolleven terugkomt in een slecht rapport of in de vorm van een wiskundeleraar:

zo kwaad als Palstra wiskunde gaf

een mond als een streep

zo kwaad in kwadraat

stond er geen voor de klas

zijn ogen kil

zijn stem van glas

en armen die bètaweterig zwaaiden

(...)

               (uit: le-raar p. 10)

maar ook de zo herkenbare verliefdheid die nooit uitgesproken zal, wordt een aantal keer bezongen: 

Ik heb haar aangeraakt
Ik heb haar aangeraakt
zij liep omhoog
ik liep omlaag
even zij aan zij
en toen mijn hand vanzelf
zomaar langs haar dij 
(...)
               (uit: van mij p. 12)

of deze, die ik persoonlijk wat mooier vind en daarom in het geheel citeer:

zachte ogen

als de avond valt
de zon nog lager
de wereld stil en vager
keert mijn blik en

zie ik helder wat ik wil
een lach een knik maar
onbereikbaar jij geen woord
dat hoorbaar wordt

maar morgen op het plein
of in de gang ja morgen
dan zeg ik dan wil ik

-veel valt te zien
en tegen ook misschien
                          ( p. 19)

Verder zijn thema's die duidelijk aan de belevingswereld in de puberleeftijd refereren: de relatie tot een vader en een moeder (de eerste wat negatiever als de laatste) en een nog vrij onschuldige verwijzing naar seksualiteit:

(...)
als je opzij
borst en buik
lippen getuit
ik beschrijf je het liefst
als alles uit
                (uit: alles uit p. 38)


Wat verderop in de bundel staan wat andere thema's centraal die qua onderwerp niet met een bepaalde leeftijd in het achterhoofd geschreven zijn. Zo zijn er veel gedichten over dieren en de natuur, maar ook over het dichten zelf. Soms is een gedicht gewoon een verhaaltje op zichzelf of een gedachte die voorbij kwam. 
Ik vind de gedichten in de bundel sterk variëren in toon en kwaliteit. Waar het ene gedicht gevoelig is en je raakt, lijkt een ander wel erg makkelijk neergeschreven. Het ene gedicht spreekt mij meer aan dan het andere. Ook als ik daarbij probeer in de huid te kruipen van een 14-jarige. Tegelijkertijd blijft het natuurlijk ook een kwestie van smaak. Persoonlijk vind ik de gedichten waarin humor verwerkt, niet altijd even geslaagd. Vaak beginnen deze gedichten heel klein en mooi van taal, maar eindigen dan met een soort van clou, die voor mij niet nodig zou zijn. Ook zitten er met regelmaat woordspelingen in die wat naar het flauwe neigen, maar misschien ook juist wel weer leuk zijn voor de doelgroep. De gedichten zijn in elk geval toegankelijk, vlot leesbaar en meestal licht van toon, waardoor ik denk dat Hagen er best goed in geslaagd is de juiste toon te raken. 

Opvallend in de bundel is de gehele sectie gewijd aan de de dood van een moeder, waarschijnlijk die van de dichter. Dit is een reeks gedichten die loopt van 'de uitslag', waarin de moeder hoort dat ze een vlekje op haar long heeft, tot 'uit' waarin de dokter haar helpt bij het einde:

(...)
en de dokter sloot de spuit aan
en hij spoot
in een steile glimlach kwam de dood

(...)

                      (uit: uit p. 57)

Deze gedichten zijn soms heel direct en drijven de spot met het vele roken van de moeder. Aan de andere kant zijn ze ook ontroerend en confronterend. Zeker voor iemand die net een dierbare verloren heeft.

De titel van de bundel, Hoe angst klinkt, vind ik wat ongelukkig gekozen. Hij geeft een zware lading aan het boek die totaal niet past bij het merendeel van de gedichten die er in staan. Ik denk dat het zelfs menig jongere zal doen besluiten dit boekje niet uit de kast te trekken als ze een dichtbundel willen of moeten lezen. Deze titel verwijst natuurlijk naar een van de gedichten, maar dit gedicht lijkt niet het meest representatieve van de bundel te zijn. Desalniettemin kan ik het titelgedicht niet geheel onbesproken laten. Het gaat om het langste gedicht dat in de bundel staat en beschrijft de kracht en de schoonheid van een galopperend paard dat op een dag verongelukt. 

(...)

je neus

je ogen

je benen wijd open

alles verminkt

en alles gebroken

ik hoorde hoe angst klinkt 

en toen alles stil

                    (uit: Hoe angst klinkt p. 65)

Dat is natuurlijk de grootste nachtmerrie voor een puberpaardenmeisje. Het zou bijna een relativerende woordgrap van de dichter zelf geweest kunnen zijn, zoals hij deze wel maakt in zijn  andere gedichten. Maar voor dit gedicht ging dat hem (gelukkig) toch te ver. Misschien wel een van de redenen waarom dit gedicht een beetje een vreemde eend in de bijt is in de bundel.  Hoewel er meer diergedichten in de bundel staan, vond ik het gedicht wat los staan van de rest. Zowel qua thema als toon. Ik snap dan ook niet helemaal waarom de dichter nu juist dit als hoofdgedicht heeft gekozen voor deze bundel gericht op jongeren. 
Het titelgedicht was niet geheel aan mij besteed, maar zal de paardenliefhebber zeker beroeren.

Voor ieder ander in de klas staan er genoeg gedichten in deze bundel die je kunnen raken of op zijn minst vermaken.