Jan Terlouw: Oorlogswinter - recensie door Robert Termorshuizen

Terlouw, J. (1972). Oorlogswinter (35e druk). Rotterdam: Lemniscaat.

Oorlogswinter, bekroond met een Gouden Griffel in 1973 en verfilmd in 2008, beschrijft de belevenissen van de vijftien-, en later zestienjarige Michiel van Beusekom, in de periode oktober 1944 tot mei 1945. De winter van 1944-45 staat bekend als de Oorlogswinter; een zeer strenge winterperiode aan het einde van de Tweede Wereldoorlog.

We leren Michiel kennen als een eerlijke en hulpvaardige jongen die gaandeweg steeds meer betrokken raakt bij het ondergrondse verzetswerk. Dit wordt in gang gezet als Dirk, een jongen uit het dorp die in het verzet zit, gevangen wordt genomen. Door een brief van Dirk en dingen die anders lopen dan gepland, zal Michiel de zorg op zich nemen voor Jack, een gewonde en verborgen gehouden Engelse piloot. Het is het begin van een reeks spannende gebeurtenissen waarbij het gezin van Michiel, zijn 'oom' Ben, mensen uit het dorp en de nabije omgeving, en uiteraard Michiel zelf, belangrijke rollen spelen. De verschrikkingen van de oorlog worden hierbij regelmatig benoemd en hebben ook consequenties voor de gebeurtenissen. De vader van Michiel, de burgemeester van het dorp, wordt bijvoorbeeld doodgeschoten door de Duitsers bij een wraakactie. Zo zijn er meer dingen die niet voorspoedig en voorspelbaar verlopen. Maar Dirk komt vrij, de verrader wordt ontmaskerd en de vermeende verrader gerehabiliteerd. Ook de overige puzzelstukjes vallen op hun plaats en in het laatste 'echte' hoofdstuk van het boek (16) is de bevrijding een feit. Het boek leest gemakkelijk weg en is onderhoudend. Je wordt als lezer nieuwsgierig gemaakt naar de precieze toedracht van de gebeurtenissen en de ontknoping die er op volgt.

In hoofdstuk 17, een soort epiloog, valt de volgende tekst te lezen:

Vele jaren zijn intussen voorbijgegaan. Michiel is nu drieënveertig. Hij heeft de kranten goed gelezen en hij weet dat er sinds die avondwandeling met Dirk gevochten is in Indonesië, Joegoslavië, Hongarije, Noord-Ierland, China, Korea, Vietnam, Cambodja, Kongo, Algerije, Israël, Egypte, Syrië, Jordanië, Ecuador, Dominica, Cuba, Honduras, Mozambique, Biafra, Kashmir, Bengalen, en nog veel, veel landen meer. (p. 162)

Jan Terlouw, zo vermeldt de tekst op de omslag van Oorlogswinter, is in 1973 lid van de Tweede Kamer geworden, "waar hij – net als in zijn boeken – vecht voor een betere samenleving". In het boek is dit herkenbaar tot uitdrukking gebracht; naast dat Terlouw een spannend verhaal wil vertellen en een schets van de geschiedenis wil geven (zie bijvoorbeeld ook de bijlage van het boek, waarin een aantal zaken nader toegelicht worden), is er ook sprake van een duidelijke boodschap. Terlouw wil de (jonge) lezer confronteren met de wreedheid en de zinloosheid van de oorlog. Zoals de hierboven weergegeven epiloog laat zien, trekt Terlouw de problematiek ook buiten de kaders van de Tweede Wereldoorlog. Het is te zien als een statement tegen oorlog in het algemeen.

Verder laat Oorlogswinter goed zien dat een mens zich kan vergissen en dat dingen soms anders zijn dan ze lijken. Opvallend is bijvoorbeeld dat oom Ben aan het woord mag komen met zijn pro-Duitsland babbel, zelfs zonder dat daar een inhoudelijke reactie op volgt (p. 147), en dat de moeder van Michiel op een aantal momenten een belangrijke, relativerende inbreng heeft. Een voorbeeld van dat laatste: "(…) er zijn tachtig miljoen Duitsers. En of je het nu leuk vindt of niet, daar zitten ook goeie mensen bij, mensen die ook niet blij zijn met deze oorlog." (p. 101). Deze uitspraak wordt gedaan nadat Michiels jongere broertje (Jochem) van het dak is gered door een Duitse soldaat (p. 99 e.v.). Het zijn fragmenten die bijdragen aan de geloofwaardigheid van het verhaal en waarin de bedoelingen van de schrijver zichtbaar worden; het boek propageert een kritische houding en waarschuwt voor kortzichtige denkbeelden.

Oorlogswinter heeft dus een duidelijke opvoedkundige functie en ik kan dat op deze manier wel waarderen. Terlouw hanteert een objectieve en relativerende manier van schrijven en het wordt nergens drammerig of aanmatigend.

Toch is het ook een boek waar kanttekeningen bij te maken zijn. Met de ogen van nu is Oorlogswinter ook wel een erg braaf en enigszins voorspelbaar boek, met weinig diepgang voor wat betreft de personages. Er is geen sprake van veel persoonlijke ontwikkeling bij iemand als Michiel en het blijft op een bepaalde manier oppervlakkig en eenzijdig; Michiel is niet meer en niet minder dan voor het verhaal noodzakelijk is. Hij is een ideale zoon, die niet alles goed doet (of beter gezegd: niet alles wat hij doet, pakt goed uit), maar wél integer is en menselijk, volgens een bepaald ideaalbeeld dat misschien wel typisch is voor de naoorlogse jaren. En misschien zelfs wel voor de manier waarop een onderdrukt land in het algemeen terug wenst te kijken op de periode van repressie. Het gaat dan om een vorm van rechtschapenheid; een principieel deugdelijk gedrag dat niet gecorrumpeerd wordt, zelfs niet door levensbedreigende situaties zoals die zich in een oorlog voordoen. Een van de weinige momenten waar iets van ontwikkeling te bespeuren valt, is Michiels aanvankelijke fascinatie voor de oorlog: "Michiel had toen bij zichzelf besloten, dat oorlog een heerlijk, opwindende gebeurtenis was en hij hoopte dat het lang zou duren." (p. 11) De hierop volgende zin luidt: "Nou, dat heeft hij geweten", en nog eens drie alinea's verder: "Ja, toen al, zo kort na die 10e mei 1940, had de jonge Michiel begrepen dat zijn wens een domme wens was en dat de oorlog beter vandaag kon aflopen dan morgen." (p. 12)

Het is natuurlijk wel zo dat het boek, naast dat het al ruim 40 jaar oud is, geschreven is voor 13-15 jarigen; psychologische diepgang of een interessante persoonlijke ontwikkeling is voor deze doelgroep minder van belang. Een vluchtige blik op (recente) recensies die het boek van kinderen kreeg, laat overwegend positieve beoordelingen zien. Het boek wordt veelvuldig getypeerd als 'leerzaam' en 'spannend'.

Oorlogswinter is in de onderbouw van het voortgezet onderwijs zeker te gebruiken en in combinatie met bijvoorbeeld het vak geschiedenis zou het een zinvolle bijdrage kunnen leveren aan de kennis over de Tweede Wereldoorlog en een bijbehorend inlevingsvermogen.

Resumerend biedt Oorlogswinter een spannend en mooi geconstrueerd verhaal, dat iets te weinig diepgang kent en een vrij voor de hand liggende invalshoek volgt, maar wel echt iets te melden heeft. De belangrijkste boodschap wordt samengevat in Michiels laatste woorden in het boek: "Nooit meer in een oorlog vechten, alleen nog tegen oorlog." (p. 161) Daarmee is Oorlogswinter geen topper, maar toch zeker wel een aanrader.