Van Lieverlede van Mensje van Keulen door Ellen Noordraven.

Keulen, M. van. (1975) Het vroege werk: Van Lieverlede. Amsterdam-Antwerpen: Uitgeverij Atlas.

  

In een hopeloos verstikkende sfeer slijten de 18-jarige Hanna en haar zieke en bedlegerige moeder hun dagen in een oude, vochtige en gehorige benedenwoning in een armoedige volksbuurt.

De vader, een harteloze alcoholist met losse handjes die niet van zijn dochters kon afblijven, is reeds overleden. De oudere zus van Hanna, Coby, is inmiddels getrouwd en moeder van een klein dochtertje. Ze woont niet meer thuis en komt maar sporadisch langs omdat ook zij gek wordt van de depressieve sfeer die in het huis hangt.

De moeder is een egoïstisch en egocentrisch oud mens dat de hele dag loopt te klagen en zichzelf met name heel erg zielig vindt. Omdat ze haar bed nauwelijks meer uitkomt wil ze niet dat Hanna gaat werken maar thuisblijft om haar te verzorgen.

Hanna, een onzeker meisje zonder opleiding of ambitie, neemt deze zorg op zich maar van een liefdevolle band tussen moeder en dochter is geen sprake. Hanna irriteert zich zelfs in toenemende mate aan haar moeder maar bij gebrek aan andere contacten zijn de twee aan elkaar overgeleverd. Zelfs een poging om een relatie te krijgen met de uitermate onsympathieke en schofterige Addie, loopt op niets uit.

De enige persoon met wie Hannah nog contact heeft is haar zus. Maar aan Coby, de knapste en oudste van de twee, krijgt Hanna in de loop van het verhaal een steeds grotere hekel vanwege diens egoïstische houding. Op het einde van het verhaal staat Hanna er dan ook helemaal alleen voor.

 Lees meer......

  

Het in 1975 verschenen boek Van Lieverlede mag dan misschien tot het vroegere werk van Mensje van Keulen behoren, gedateerd is het boek echter niet.

Met de aankomende veranderingen in de gezondheidszorg is de situatie waarin de 18-jarige Hanna met haar moeder verkeert er eentje die zich in deze tijd zo maar weer kan voordoen. Immers nu zal de samenleving steeds meer een beroep op ook jeugdige mantelzorgers gaan doen. Wel is het zo dat het karakter van Hanna mede debet is aan de schrijnende armoede waarin moeder en dochter leven. Doelloos en zonder enige ambitie sleept de tiener zich door haar dagen heen. Vroeger op school was het echter niet beter geweest omdat ze zich niet kon aanpassen aan haar klasgenootjes en daardoor het mikpunt van spot was.

Al vanaf de eerste bladzijde wordt de lezer meegenomen in een uitzichtloze wereld waar armoede en ledigheid de scepter zwaaien. De beklemmende sfeer grijpt je als lezer aan.

Het Hollands realisme waarin Van Keulen schrijft laat geen ruimte over voor mooie, zonnige taferelen. Op sobere en oprechte wijze wordt een mistroostige wereld geschetst waar je het als lezer benauwd van krijgt. Mensje van Keulen heeft de ruimte gethematiseerd en van de expliciete beschrijvingen druipt het desolate gevoel van verpaupering en verloedering af:

 ‘Het nachtlampje dat vroeger dag en nacht brandde had het een jaar geleden opgegeven en hoewel Hanna en haar moeder elkaar de eerste maanden zeiden dat er misschien een nieuw peertje in gedraaid moest worden, was er niets gedaan om het euvel te verhelpen. Ze waren eraan gewend geraakt, hielpen zich in het donker in en uit hun jas, vonden op de tast de haken, van de kapstok, de klink van de wc. Ook de keuken was donker. ’s Zomers wilde de zon nog wel eens een uurtje door de vitrage dringen maar de rest van het jaar lag hij, evenals het uitbouwtje erachter, de hele dag in de schaduw. Tegen binnendringend vocht door de buitenmuur, lekkages van de bovenburen en de damp van kokend voedsel die niet via de afvoer verdween omdat deze met een stuk hardboard tegen vallend roet was dichtgespijkerd, viel niet op te tornen. Handdoek, theedoek en vitrage voelden klam aan, de verf zag dof en was op talloze plaatsen gebladderd, het plafond zat vol kringen en het raam was bijna voortduren beslagen. Als er iets stond te koken vormden er zich druppels op die omlaaggleden en in de tegen de tocht opgerolde krant belandde.’[1]
In haar hopeloze poging de eenzaamheid te doorbreken, spreekt ze af met Adje om bij haar zus op te passen maar de manier waarop hij haar kleineert en schoffeert doet haar snel terug naar deze zelfde eenzaamheid verlangen:

‘En haal er nog een, ik heb er dorst van gekregen,’ zei hij, begon te grinniken en maakte een breed, uitnodigend gebaar. ‘Kijk niet zo teleurgesteld kind, kom we doen het nog een keertje over.’ Ik wil alleen zijn, dacht ze. Ik moet weg, ik wil deze ervaring niet. Ik wil en hoef niets meer te weten. Adje hurkte voor haar neer, legde zijn hand op haar knie en schoof hem onder haar rok. ‘Nee,’ zei ze. ‘Wat nee? Kleine onnozele….ik geloof er niets van.’ Hij duwde zijn duim tussen haar benen. ‘Doe ze eens van elkaar ik heb het koud.’ ‘Nee.’ ‘Vooruit.’ Hij werd ongeduldig en begon haar te knijpen. ‘Je doet me pijn.’ Hij kneep harder in haar vel en draaide het tussen zijn vingers. Ze slaakte een kreet en sloeg met haar vlakke hand op zijn schedel. ‘Wat jij?’ Hij sprong op,  greep haar polsen, duwde ze naast haar schouders en ging met aan weerskanten een knie, tegen haar buik zitten. ‘Wie is er nu de baas hè, stomme troel?’[2]
Als dan later ook nog blijkt dat haar zus Coby, nadat zijzelf door haar schoonbroer met de auto naar huis is gebracht, met Adje het bed in is gedoken, staat Hanna er echt helemaal alleen voor.

Het dieptepunt van triestheid is dat de jonge Hanna zich ten slotte uit eenzaamheid vastklampt aan de levenloze situatie waarin zij zich bevindt.

Het boek Van Lieverlede is geen mooi maar wel een heel aangrijpend boek. De onderwerpen eenzaamheid, seksuele agressie, en moeder-dochterrelatie, zijn onderwerpen waar adolescenten voortdurend mee worstelen. Het boek vind ik daarom zeker geschikt voor 16- tot 18-jarigen.

---

[1] Keulen, M. van. (1975). Het vroege werk: Van Lieverlede. Amsterdam-Antwerpen: Uitgeverij Atlas, p. 198-199.

[2] Keulen, M. van. (1975). Het vroege werk: Van Lieverlede. Amsterdam-Antwerpen: Uitgeverij Atlas, p. 275-276.