Jona Oberski, Kinderjaren, recensie door Marijke Welten

Oberski, Jona (1978). Kinderjaren. 's-Gravenhage: BZZTôH

recensie door: Marijke Welten

Lezen voor de lijst 15-19 jaar, niveau 2

Verfilmd in 1993 door Robert Faenza onder de titel: Jona che visse nella balena (Jonah who lived in the whale). 

Later uitgebracht op DVD onder de titel: "Look to the sky".

Tevens verschenen als luisterboek en Grote Letterboek.

Samenvatting:

In "Kinderjaren" probeert Oberski een indruk te geven van het leven vóór, in en kort na de kampen Westerbork en Bergen-Belsen. De lezer lijkt mee te kijken door de ogen van een klein Joods kind. De razzia, de lange rijen in de Amsterdamse schouwburg, de onzekerheid in Westerbork en dan het vertrek naar Bergen-Belsen. In korte zinnen neemt Oberski ons mee langs de transportwagons, de koffers, de barakken, de stapelbedden, de kinderen, de stromatrassen, de gamellen, de wachttorens, de moeders, de moffen, het prikkeldraad........ Langs de ziekenbarak, de vader, het knekelhuis..... Langs het Verloren transport en de vlektyfus, met Trude terug naar Amsterdam, naar het pleeggezin.

Recensie:

"Kamp Bergen-Belsen heeft lange tijd bekend gestaan als 'beter' dan de andere kampen. Het was een kamp dat vooral bedoeld was voor 'Uitwisselingsjoden', Joodse mensen die uitgewisseld zouden worden tegen Duitse staatsburgers, soldaten bijvoorbeeld, die in het buitenland gevangen genomen waren. 'Ruilmateriaal' dus eigenlijk. De kampbewaarders moesten de mensen dus wel in leven zien te houden. In de eerste jaren van het kamp hadden de Joodse gevangenen dan ook nog voordelen. Maar toen de Duitsers begonnen te snappen dat het moeilijk zou worden de oorlog te winnen werd het leven in Bergen-Belsen barbaars. Volgepropte barakken met verzwakte, zieke, verslagen mensen. Mannen gescheiden van hun gezinnen, door het zware werk en het slechte eten helemaal uitgemergeld. Zoveel moeders en kinderen in één barak. Nauwelijks te eten, niet voldoende kleren, kou, luizen, tyfus, knagende honger.... Jona Oberski was zo'n kind, een jongetje van een jaar of vier".

Zó zou mijn les beginnen. En het zou niet uitmaken of het een geschiedenisles of een les Nederlands fictie zou zijn, of filosofie of maatschappijleer. Want het is een indringend boek. Het geeft 100 en meer ingangen om met pubers na te denken over Über- en Untermenschen, over groepen achterstellen, over oorlog, over Het Beest in mensen. Over groot worden, over emoties verwerken, over overleven, over schrijven om te overleven.

Oberski heeft de wereld van de Jodenvervolging willen vertellen door de ogen van een kind. Veel recensenten concluderen dat de novelle autobiografisch is, en dat het het kampleven door de ogen van de kleine Oberski zelf weergeeft. Een herleven dus.

Ik heb het boek twee keer gelezen en ben tot de conclusie gekomen dat het niet autobiografisch is in die zin dat het echte reële herinneringen zijn. Oberski zelf geeft ook aan dat wat betreft de concrete gebeurtenissen in het boek maar vijftig procent werkelijk is. De rest is fictie. Maar wanneer ís iets fictie(f)?

Op het eerste gezicht lezen we met de kleine jongen mee, gegrepen door de impact van het verhaal. "Ik begon mij langzaam aan te kleden. De man met het geweer kwam bij de deur. "Opschieten", schreeuwde hij weer. Ik gooide huilend mijn sok naar hem toe." (Kinderjaren, p. 23).

Maar lezen we met een meer analytische blik, dan zien we andere dingen. Een kind van vier of vijf jaar dat de woorden 'capuchon', 'kruidenier', 'sprenkelde', 'stuurhut', 'kriskras door elkaar', of 'braaksel' gebruikt? Dat is niet erg waarschijnlijk. Ook niet dat zo'n jong kind weet dat zijn moeder "Waar de blanke top der duinen" zingt...... Wat is er dan aan de hand met dit perspectief? Waarom beschouwen we het als een kind-perspectief? Is het herinnering of verzinsel? Is het een literaire 'truc' om de lezer tot mededogen te dwingen?

Het wordt niet helemaal duidelijk waarom Oberski voor het kindperspectief gekozen heeft. Voor zover ik weet heeft hij zich hier zelf ook niet eenduidig over uitgelaten. Het ligt natuurlijk voor de hand gezien zijn leeftijd tijdens de oorlog, én het feit dat het boek ontstaan is vanuit zijn eigen persoonlijke ervaring dat dit perspectief zich min of meer heeft 'opgedrongen'.
Eindeloze observaties zonder de beladenheid van interpretaties. De afstand tussen de kleine 'onbetrouwbare' ik-verteller en de meer ervaren, en inmiddels goed geïnformeerde lezer leidt tot een psychologisch schokeffect. Het ik-perspectief suggereert authenticiteit, die door het 'kind-ik' alleen maar versterkt wordt. Het effect is immens.

Over de verfilming van het boek in 1993 zegt Oberski: "Er is zo'n twintig procent overgebleven van het boek en ik kan met de gemaakte keuzes heel goed leven. De eerste keer dat ik de film bekeek, in mijn eentje met een videorecorder, zag ik 'm nauwelijks, zoveel riep hij bij me op. Geen herinneringen, maar golven niet te benoemen gevoel." 

(zie onderstaande verwijzing naar het  interview).

Dit heeft de film niet voor niets opgeroepen bij Oberski. Want dit zit in het boek. Dit roept het bóek op. Golven niet te benoemen gevoel. Schaamte over wat we hebben laten gebeuren in Europa. Ongeloof, verzet, woede, machteloosheid. Maar ook een identificeren met de intimiteit van ouder-kind-relaties, de vaders met de sterke schouders, de moeders als leeuwinnen, de onwetende kinderen.

Mijns inziens hoeft er geen sprake te zijn van concrete gebeurtenis-herinneringen, om  een boek als Kinderjaren als een werkelijk verhaal te kunnen beschouwen. Het kindperspectief heeft Oberski denk ik lucht gegeven om te schrijven. Om te schrijven zoals je voelt dat je het als kind moet hebben gezien. Eenvoudige waarnemingen. Geen complexe werkelijkheid. Maar ook: golven niet te benoemen gevoel. Omdat een kind kan zien vanuit een onbestemd gevoel, en schijnbaar werkelijk begrijpen, zonder te weten. En de meeste volwassenen dat verleerd zijn. Misschien heb ik het mis, maar ik noem dat geen fictie.

"Het was echt mijn vader. Ik herkende zijn dichte oogleden, en zijn neus en zijn mond en oren. Zijn wangen waren mager maar toch leken ze nog op de wangen die ik kende van mijn vader in bed 's morgens vroeg; mijn vader die mij op schoot hield; die mij liet paardrijden op zijn knie."(Kinderjaren, p. 53). 

Het is een indringend boek. Lees het met je klas en wees er samen stil van.

(Voor deze recensie heb ik gebruik gemaakt van het interview met Jona Oberski in NRC Handelsblad van 20 mei 1994, geraadpleegd op 23 januari 2015 via: Nrc oberski kinderjaren http://nrcboeken.vorige.nrc.nl/recensie/praat-maar-het-is-al-lang-geleden-hoor-jona-oberski-over-de-verfilming-van-kinderjaren)