Reactie: Kinderjaren. Jona Oberski. Reactie op de recensie van Marijke Welten. Door Ilse Schuurmans

OBERSKI, JONA (1978). KINDERJAREN. 'S-GRAVENHAGE: BZZTÔH

Ook ik heb naar aanleiding van de recensie van Marijke Welten het boek Kinderjaren van Jona Oberski gelezen. Hoewel ik door haar recensie wat huiverig was voor de heftigheid van het boek. Ik ben bijzonder slecht in kinderleed. 

"Het is een indringend boek. Lees het met je klas en wees er samen stil van", schrijft Marijke. Dat zegt ze heel mooi. Zo mooi dat ik er bij voorbaat al bijna stil van werd en besloot toch te wagen het boek te lezen. Ik las het vlot en vond het een goed boek, maar wat me bevreemdde was dat ik er in eerste instantie veel minder door geraakt werd dan ik verwacht had. Waar ik alleen al bij het terugdenken eraan weer compleet ontdaan raak van Het Dagboek van Anne Frank, Sophie's Choice of Haar naam was Sarah, bleef ik hier een beetje daas voor me uit staren toen ik het dichtklapte. Ik vond het daarmee zeker niet meteen minder goed, maar het verbaasde me wel. Lag het aan mij? 

Na wat passages herlezen en nog eens terugkijken naar de duidingen van Marijke besefte ik wat hier mogelijk speelde. Wat je in het boek leest zijn, zoals Marijke schrijft, vooral "eindeloze observaties zonder de beladenheid van interpretaties. " 

Marijke vervolgt dan:

"De afstand tussen de kleine 'onbetrouwbare' ik-verteller en de meer ervaren, en inmiddels goed geïnformeerde lezer leidt tot een psychologisch schokeffect."

Dat laatste bewerkte deze stijl bij mij dus blijkbaar niet meteen. Natuurlijk relateer je als geïnformeerde lezer de observaties van het jongetje aan die verschrikkelijke geschiedenis die nog steeds niet te bevatten is, maar ik zit op het moment van het lezen zelf blijkbaar vooral in het perspectief van de ik-verteller als het gaat om emoties. 

Mij verwarde denk ik dan ook niet zozeer het gebrek aan interpretatie, maar vooral het gebrek aan emoties van het jongetje. De angst, de pijn, het verdriet. Wat gaat er in hem om? Daar krijg je maar heel soms een glimp van, maar vrijwel nooit direct. Jona Oberski beschrijft grotendeels uiterst sec wat het jongetje ziet en hoort, onbewogen haast.

Wanneer zijn vader overlijdt, bijvoorbeeld: 

De dokter draaide zich om en zei: "Het is gebeurd." Mijn moeder huilde en liep naar mijn vader. Zij legde haar hand tegen zijn wangen en gaf hem een kus op zijn voorhoofd. Ik zei dat dat toch gevaarlijk was, maar zij zei dat ik nu weg moest gaan, omdat het afgelopen was en omdat ik beloofd had om daarna weg te gaan." (p.70). 

en zelfs wanneer de jongen in het 'ketelhuis' tussen de lijken en ledematen naar delen van zijn vader zoekt, blijft het bijna zakelijk:

Ik keek naar het gezicht. De ogen waren zwart. De wangen mager. De baard kort, zoals van mijn vader. De neus leek er ook op. Ik keek naar de handen. Zij leken op die van mijn vader. Maar het lichaam leek helemaal niet op dat mijn vader.(p. 76)

Vreemd genoeg maken deze feitelijke beschrijvingen het zeker bij teruglezing het boek juist ook weer zo sterk. Het geeft eigenlijk heel goed de absurdheid weer van de hele geschiedenis. Niet alleen die van het jongetje en zijn ouders. Niet alleen die van Jona Oberski. Maar van alle joden in de Tweede Wereldoorlog.  

Zo'n geschiedenis kún je als je hem zelf hebt meegemaakt misschien alleen maar vertellen als je geen enkel gevoel toelaat.

Recensie: 'Het meisje en de soldaat', door Liza Uijting

Recensie ‘Het meisje en de soldaat’ door Liza Uijting

Sax, A. (2012). Het meisje en de soldaat. Wielsbeke: Uitgeverij de Eenhoorn.

Samenvatting:

Tijdens de Eerste Wereldoorlog woont een blind meisje vlak bij het front. De soldaten komen rusten in het dorpje en de herberg waar het meisje samen met haar moeder en tante woont. Het blinde meisje houdt van de buitenlucht en het opnemen van de geuren. Ze gaat dan naar het bankje, zeventien stappen van de herberg vandaan. Op een dag zit ze naast een Afrikaanse soldaat. Hij ruikt naar warme noten, een geur die ze niet kent. Er ontstaat een bijzondere vriendschap en de soldaat verteld haar over zijn land en familie. Wanneer de Afrikaanse soldaat op een dag niet meer komt opdagen, begint het meisje zich zorgen te maken. Alle soldaten zijn terug gekomen, maar hij niet? Zou er iets gebeurd zijn? Het blinde meisje besluit naar hem op zoek te gaan.

Recensie:
De soldaat en het meisje is een ontroerend boek over een hechte vriendschap tussen een blind meisje en een Afrikaanse soldaat tijdens de Eerste Wereldoorlog. In het boek wordt het verhaal van de soldaat en het meisje om en om verteld in hoofdstukken. Hierdoor lees je het verhaal door de ogen van de twee hoofdpersonen. De hoofdstukken zijn ook onderverdeeld in kleur. Witte pagina’s voor het meisje en groene pagina’s voor de soldaat. Dit zorgt voor typografische vorm. Tijdens het verhaal vertellen de twee personen om en om over hun ervaringen en hun leven. Je wordt meegetrokken in de wereld van beide personages.

‘Het is een masker’, legt hij uit. Maar hij kan niet uitleggen hoe waardevol het voor hem is. Hij kent de woorden niet om haar te vertellen dat dit masker de krachten van zijn voorouders bezit. En dat ze hem beschermen. Hij kan haar niet vertellen hoe machtig de voorouders zijn. (P. 24)

Het verhaal gaat niet direct over de oorlog, maar over de dagelijkse dingen. Eenvoudige dingen die je ineens enorm waardeert wanneer je het mist. Het gaat over een vreemdeling die raar wordt aangekeken door de dorpsbewoners, omdat hij Afrikaans is. Het gaat over wederzijds respect en vriendschap. Ondanks dat hij moeilijk Nederlands praat en zij blind is, merk je de wederzijdse waardering. Ze hebben nu beide iemand om mee te praten en naar te luisteren.
De personages in het verhaal hebben geen naam. Het verhaal wordt vanuit de schrijver, auctoriaal, verteld en zij gebruikt benoemingen zoals: ‘Het meisje – de soldaat – de ruiter’. Er wordt verwezen naar de vele ongeïdentificeerde soldaten en mensen die destijds zijn gestorven. 

Reactie: Kinderjaren, door Liza Uijting

Reactie op de recensie van Marijke Welten: Kinderjaren
Door Liza Uijting

Oberski, Jona (1978), Kinderjaren, ’s-Gravenhage: BZZTOH

Marijke weet de essentie van het verhaal goed weer te geven. Zoals de sfeerimpressie en de kleine Oberski die je volgt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Je volgt het verhaal door de ogen van Oberski. De rijke vocabulaire van de 7-jarige Oberski: ‘capuchon’, ‘kruidenier’, ‘sprenkelde’, ‘stuurhut’, en ‘braaksel’ geven, zoals Marijke al zegt, een raar perspectief. De niet-kinderlijke woorden die de kleine Oberski gebruikt zijn soms apart. Ondanks deze dure woorden, word je meegenomen in een meeslepend verhaal over de reis en het verblijf in Westerbork en Bergen Belsen. De sfeer die in de kampen hangt en hoe dat moet zijn geweest voor een klein kind. Hij verliest tijdens deze oorlog zijn vader in het kamp en later zijn moeder. Zoals Marijke schrijft geeft het boek ‘De eenvoudige  waarnemingen en geen complexe werkelijkheid’ weer. Hier ben ik het helemaal mee eens. Doordat je het verhaal door de ogen van Oberski leest, word je automatisch meegenomen en  kun je je makkelijk inleven. Doordat je wordt meegezogen in het verhaal, was het geen moeite het boek in een keer uit te lezen.

Ondanks het mooie en ingrijpende verhaal, heb ik me toch aan een klein ding geërgerd. De moeder van Oberski praat enorm troetelend richting Jona. Te troetelend voor een 7-jarige jongen: ‘Straks gaan we weer naar huis en daar is pappie dan ook. Maar ze hebben zich vergist, daarom moeten wij nu eerst een paar dagen hier blijven logeren, net zoals we laatst bij Trude logeerden. Dat herinner jij je toch nog wel? Trude had bloemkool gemaakt Maar toen het eten op jouw bordje kwam, at je het niet, want jij houdt gewoon niet van bloemkool. Zij wilde je wijsmaken dat kinderen uit de bloemkool kwamen. Maar jij weet dat ze uit de buik van hun moeder komen. Jij bent uit mijn buik gekomen, weet je wel?’  (Kinderjaren, Pagina 9)
Alsnog is het een prachtig verhaal en je wordt meegenomen in de Tweede Wereldoorlog. Het boek speelde zich bijna als een film in mijn hoofd af. Het was ontroerend. Het is een boek dat je goed met je klas kunt lezen en leerzame opdrachten bij kunt geven. Daarnaast is het een boek dat je ook kunt gebruiken bij andere vakken om er hierdoor interdisciplinair naar te kijken. Maar ondanks het ingrijpende verhaal en de mogelijkheden die je hebt, zou ik het boek tot 15 jarigen laten lezen. De simpele taal en het verhaal lezen door de ogen van een kleine jongen is interessant en fijn voor de jongere leerling of de leerling die moeite heeft met lezen. Om oudere leerlingen zich te laten inleven in de tweede wereldoorlog, zou ik gaan voor een boek dat meer aansluit op hun belevingswereld. Bijvoorbeeld een boek dat wat moderner is beschreven, meer drama of dat beschreven is vanuit een wat ouder karakter en geen klein kind.

Jona Oberski, Kinderjaren, recensie door Marijke Welten

Oberski, Jona (1978). Kinderjaren. 's-Gravenhage: BZZTôH

recensie door: Marijke Welten

Lezen voor de lijst 15-19 jaar, niveau 2

Verfilmd in 1993 door Robert Faenza onder de titel: Jona che visse nella balena (Jonah who lived in the whale). 

Later uitgebracht op DVD onder de titel: "Look to the sky".

Tevens verschenen als luisterboek en Grote Letterboek.

Samenvatting:

In "Kinderjaren" probeert Oberski een indruk te geven van het leven vóór, in en kort na de kampen Westerbork en Bergen-Belsen. De lezer lijkt mee te kijken door de ogen van een klein Joods kind. De razzia, de lange rijen in de Amsterdamse schouwburg, de onzekerheid in Westerbork en dan het vertrek naar Bergen-Belsen. In korte zinnen neemt Oberski ons mee langs de transportwagons, de koffers, de barakken, de stapelbedden, de kinderen, de stromatrassen, de gamellen, de wachttorens, de moeders, de moffen, het prikkeldraad........ Langs de ziekenbarak, de vader, het knekelhuis..... Langs het Verloren transport en de vlektyfus, met Trude terug naar Amsterdam, naar het pleeggezin.

Recensie:

"Kamp Bergen-Belsen heeft lange tijd bekend gestaan als 'beter' dan de andere kampen. Het was een kamp dat vooral bedoeld was voor 'Uitwisselingsjoden', Joodse mensen die uitgewisseld zouden worden tegen Duitse staatsburgers, soldaten bijvoorbeeld, die in het buitenland gevangen genomen waren. 'Ruilmateriaal' dus eigenlijk. De kampbewaarders moesten de mensen dus wel in leven zien te houden. In de eerste jaren van het kamp hadden de Joodse gevangenen dan ook nog voordelen. Maar toen de Duitsers begonnen te snappen dat het moeilijk zou worden de oorlog te winnen werd het leven in Bergen-Belsen barbaars. Volgepropte barakken met verzwakte, zieke, verslagen mensen. Mannen gescheiden van hun gezinnen, door het zware werk en het slechte eten helemaal uitgemergeld. Zoveel moeders en kinderen in één barak. Nauwelijks te eten, niet voldoende kleren, kou, luizen, tyfus, knagende honger.... Jona Oberski was zo'n kind, een jongetje van een jaar of vier".

Zó zou mijn les beginnen. En het zou niet uitmaken of het een geschiedenisles of een les Nederlands fictie zou zijn, of filosofie of maatschappijleer. Want het is een indringend boek. Het geeft 100 en meer ingangen om met pubers na te denken over Über- en Untermenschen, over groepen achterstellen, over oorlog, over Het Beest in mensen. Over groot worden, over emoties verwerken, over overleven, over schrijven om te overleven.