Reactie: Kinderjaren. Jona Oberski. Reactie op de recensie van Marijke Welten. Door Ilse Schuurmans

OBERSKI, JONA (1978). KINDERJAREN. 'S-GRAVENHAGE: BZZTÔH

Ook ik heb naar aanleiding van de recensie van Marijke Welten het boek Kinderjaren van Jona Oberski gelezen. Hoewel ik door haar recensie wat huiverig was voor de heftigheid van het boek. Ik ben bijzonder slecht in kinderleed. 

"Het is een indringend boek. Lees het met je klas en wees er samen stil van", schrijft Marijke. Dat zegt ze heel mooi. Zo mooi dat ik er bij voorbaat al bijna stil van werd en besloot toch te wagen het boek te lezen. Ik las het vlot en vond het een goed boek, maar wat me bevreemdde was dat ik er in eerste instantie veel minder door geraakt werd dan ik verwacht had. Waar ik alleen al bij het terugdenken eraan weer compleet ontdaan raak van Het Dagboek van Anne Frank, Sophie's Choice of Haar naam was Sarah, bleef ik hier een beetje daas voor me uit staren toen ik het dichtklapte. Ik vond het daarmee zeker niet meteen minder goed, maar het verbaasde me wel. Lag het aan mij? 

Na wat passages herlezen en nog eens terugkijken naar de duidingen van Marijke besefte ik wat hier mogelijk speelde. Wat je in het boek leest zijn, zoals Marijke schrijft, vooral "eindeloze observaties zonder de beladenheid van interpretaties. " 

Marijke vervolgt dan:

"De afstand tussen de kleine 'onbetrouwbare' ik-verteller en de meer ervaren, en inmiddels goed geïnformeerde lezer leidt tot een psychologisch schokeffect."

Dat laatste bewerkte deze stijl bij mij dus blijkbaar niet meteen. Natuurlijk relateer je als geïnformeerde lezer de observaties van het jongetje aan die verschrikkelijke geschiedenis die nog steeds niet te bevatten is, maar ik zit op het moment van het lezen zelf blijkbaar vooral in het perspectief van de ik-verteller als het gaat om emoties. 

Mij verwarde denk ik dan ook niet zozeer het gebrek aan interpretatie, maar vooral het gebrek aan emoties van het jongetje. De angst, de pijn, het verdriet. Wat gaat er in hem om? Daar krijg je maar heel soms een glimp van, maar vrijwel nooit direct. Jona Oberski beschrijft grotendeels uiterst sec wat het jongetje ziet en hoort, onbewogen haast.

Wanneer zijn vader overlijdt, bijvoorbeeld: 

De dokter draaide zich om en zei: "Het is gebeurd." Mijn moeder huilde en liep naar mijn vader. Zij legde haar hand tegen zijn wangen en gaf hem een kus op zijn voorhoofd. Ik zei dat dat toch gevaarlijk was, maar zij zei dat ik nu weg moest gaan, omdat het afgelopen was en omdat ik beloofd had om daarna weg te gaan." (p.70). 

en zelfs wanneer de jongen in het 'ketelhuis' tussen de lijken en ledematen naar delen van zijn vader zoekt, blijft het bijna zakelijk:

Ik keek naar het gezicht. De ogen waren zwart. De wangen mager. De baard kort, zoals van mijn vader. De neus leek er ook op. Ik keek naar de handen. Zij leken op die van mijn vader. Maar het lichaam leek helemaal niet op dat mijn vader.(p. 76)

Vreemd genoeg maken deze feitelijke beschrijvingen het zeker bij teruglezing het boek juist ook weer zo sterk. Het geeft eigenlijk heel goed de absurdheid weer van de hele geschiedenis. Niet alleen die van het jongetje en zijn ouders. Niet alleen die van Jona Oberski. Maar van alle joden in de Tweede Wereldoorlog.  

Zo'n geschiedenis kún je als je hem zelf hebt meegemaakt misschien alleen maar vertellen als je geen enkel gevoel toelaat.

Jona Oberski, Kinderjaren, recensie door Marijke Welten

Oberski, Jona (1978). Kinderjaren. 's-Gravenhage: BZZTôH

recensie door: Marijke Welten

Lezen voor de lijst 15-19 jaar, niveau 2

Verfilmd in 1993 door Robert Faenza onder de titel: Jona che visse nella balena (Jonah who lived in the whale). 

Later uitgebracht op DVD onder de titel: "Look to the sky".

Tevens verschenen als luisterboek en Grote Letterboek.

Samenvatting:

In "Kinderjaren" probeert Oberski een indruk te geven van het leven vóór, in en kort na de kampen Westerbork en Bergen-Belsen. De lezer lijkt mee te kijken door de ogen van een klein Joods kind. De razzia, de lange rijen in de Amsterdamse schouwburg, de onzekerheid in Westerbork en dan het vertrek naar Bergen-Belsen. In korte zinnen neemt Oberski ons mee langs de transportwagons, de koffers, de barakken, de stapelbedden, de kinderen, de stromatrassen, de gamellen, de wachttorens, de moeders, de moffen, het prikkeldraad........ Langs de ziekenbarak, de vader, het knekelhuis..... Langs het Verloren transport en de vlektyfus, met Trude terug naar Amsterdam, naar het pleeggezin.

Recensie:

"Kamp Bergen-Belsen heeft lange tijd bekend gestaan als 'beter' dan de andere kampen. Het was een kamp dat vooral bedoeld was voor 'Uitwisselingsjoden', Joodse mensen die uitgewisseld zouden worden tegen Duitse staatsburgers, soldaten bijvoorbeeld, die in het buitenland gevangen genomen waren. 'Ruilmateriaal' dus eigenlijk. De kampbewaarders moesten de mensen dus wel in leven zien te houden. In de eerste jaren van het kamp hadden de Joodse gevangenen dan ook nog voordelen. Maar toen de Duitsers begonnen te snappen dat het moeilijk zou worden de oorlog te winnen werd het leven in Bergen-Belsen barbaars. Volgepropte barakken met verzwakte, zieke, verslagen mensen. Mannen gescheiden van hun gezinnen, door het zware werk en het slechte eten helemaal uitgemergeld. Zoveel moeders en kinderen in één barak. Nauwelijks te eten, niet voldoende kleren, kou, luizen, tyfus, knagende honger.... Jona Oberski was zo'n kind, een jongetje van een jaar of vier".

Zó zou mijn les beginnen. En het zou niet uitmaken of het een geschiedenisles of een les Nederlands fictie zou zijn, of filosofie of maatschappijleer. Want het is een indringend boek. Het geeft 100 en meer ingangen om met pubers na te denken over Über- en Untermenschen, over groepen achterstellen, over oorlog, over Het Beest in mensen. Over groot worden, over emoties verwerken, over overleven, over schrijven om te overleven.