Ruby de Witte - Binnenstebuiten - recensie door Robert Termorshuizen

De Witte, R. (2010). Binnenstebuiten (1e druk). Houten: Van Holkema & Warendorf.

In Binnenstebuiten, met als ondertitel Gedichten van een 16-jarige, schotelt Ruby de Witte ons twintig gedichten voor waarbij de puberteit een centrale plaats inneemt. De bundel start toepasselijk met het gedicht Ik wil geen puber zijn. Het verzet betreft vooral de kijk op en de typering van deze levensfase door volwassen ("het woord klinkt bijna als een / door hormonen bezeten diersoort"). De overige gedichten beschrijven een aantal beschouwingen en ervaringen van deze 16-jarige schrijfster. Volgens de flaptekst: "Het ene moment vindt ze de wereld prachtig, het andere moment piekert ze over de zin van het bestaan" en "In eerlijke, rake bewoordingen geeft ze je een uniek kijkje in het hoofd van een 'puber'".

Om te beginnen heb ik veel sympathie voor jonge schrijvers. Hun werk vormt het passende alternatief voor de per definitie wat geforceerde schrijverijen van volwassenen die zich met deze doelgroep (pubers - adolescenten) bezighouden. De jonge schrijver maakt deel uit van de doelgroep waar hij voor schrijft en dat maakt dat de creatieve arbeid natuurlijker en spontaner is dan die van zijn volwassen collega's. Dat betekent onder meer dat de jonge schrijver zich niet als buitenstaander hoeft te oriënteren op de jeugdcultuur en zich niet of veel minder hoeft af te vragen welke middelen hij moet inzetten om deze doelgroep voor zich te winnen. Kortom, de jonge schrijver kan een trukendoos links laten liggen om te gaan schrijven in het verlengde van wie hij is en vanuit de levensfase waarin hij zich bevindt.

Het probleem dat zich daarbij voor kan doen, we hebben het immers over schrijvers die zich in de tienerleeftijd bevinden, is een gebrekkige schrijftechniek, een gemis aan levenswijsheid en/of een gebrek aan algemene kennis. Maar dat is natuurlijk de perceptie van een volwassene. De (volwassen) recensent beoordeelt het boek volgens volwassen maatstaven of probeert zich in te leven in een jeugdige lezer. En daarmee slaat hij wellicht (ook) per definitie de plank mis … Misschien  moet ik tot de slotsom komen dat jeugdliteratuur die door een lid van de doelgroep zelf geschreven wordt, ook alleen maar gepast kan worden gerecenseerd door afgevaardigden uit diezelfde jeugdgroep? Oftewel; laat jeugdliteratuur door de jeugd gecreëerd en beoordeeld worden en laat volwassenen er met hun poten vanaf blijven!?

Ik zou hiermee kunnen stoppen en de opdracht als onuitvoerbaar kunnen bestempelen, maar zal toch pogen om, in alle bescheidenheid, iets meer over deze gedichtenbundel te zeggen. Als volwassene, dat natuurlijk wel.

Ruby de Witte schrijft over zichzelf; over haar observaties en gevoelens. Enerzijds doet zij dit als een uniek individueel persoon, anderzijds als 'vertegenwoordiger' van haar leeftijdsgroep. Ze is begaan, soms dromerig, soms fel en kritisch, maar zelden in extreme bewoordingen geformuleerd. Haar gedichten hebben iets afwisselends en ook iets luchtigs.  Echt zwaar wordt het nergens, waardoor het gemakkelijk leest, maar oppervlakkig is het ook niet. Je wordt er niet toe gedwongen, maar je kunt toch zomaar overgehaald worden om na te denken over wat ze in soms maar een enkel zinnetje naar voren brengt.

De zon schijnt op de lapjeskat
en op de bergmarmot
De zon schijnt op de batterijkip
door het gaatje in het slot
(De Zon, p. 15)

In haar gedichten snijdt Ruby de Witte diverse onderwerpen aan en het houdt een sterke link met de werkelijkheid (of een herkenbare werkelijkheid). De gedichten hebben daarmee een hoge geloofwaardigheid en veroorzaken nergens een vervreemdend effect. Je hoeft ook geen tiener te zijn om je te kunnen herkennen in de onderwerpen en de verwoorde beleving daarbij. Dat betekent niet dat ik, als volwassen lezer, bij de strot gegrepen word of de gedichten als bijzonder meeslepend of fascinerend ervaar. Maar dat hoeft natuurlijk ook niet. Wat ik sterk vind is de betrokken houding van de schrijfster, die niet alleen op haarzelf of op haar directe omgeving gericht is. Kon ik maar iets doen is daar een passend voorbeeld van:

Die dag zag ik iets ergs
een vreselijke natuurramp
die mensen en dieren het leven kostte
en ik voelde me schuldig
(Kon ik maar iets doen, p. 25)

In Daar gaat ze reageert ze op een leeftijdsgenote die grenzeloos gedrag vertoont: 

Maar wie zegt dat ze fantastisch is
Wie zorgt dat ze niet bang hoeft te zijn
Wie neemt haar onzekerheid weg
Wie verzacht haar dagelijkse pijn
(Daar gaat ze, p. 11)

Ruby de Witte observeert, stelt vragen, maar wordt nergens moralistisch en heeft geen neiging om sluitende antwoorden te formuleren. Het is prettig om als lezer de ruimte te krijgen eventueel iets anders over de onderwerpen te mogen vinden.

Zijn de gedichten qua vorm en taalgebruik mooi, indrukwekkend of prikkelend? Zijn er verrassende wendingen of vondsten? Misschien ben ik een barbaar (het is zeker zo dat ik bijzonder weinig ervaring heb met het lezen van poëzie), maar nee, in dat opzicht ben ik niet bijzonder gecharmeerd van Binnenstebuiten. In plaats daarvan bekruipt me soms een wat ongemakkelijk gevoel, bijvoorbeeld door de gekozen rijmvorm in Zij die ik bewonder:

zij die ik bewonder
zijn zij die simpelweg genieten
zij die niet bang zijn hun tijd te verschieten
met dingen die zij het liefste doen
(Zij die ik bewonder, p. 19)

Het woord 'verschieten' lijkt hier zo duidelijk de rijm te dienen, dat het bijna aandoet als een gemiddeld sinterklaasgedicht. Het eerder geciteerde fragment uit Kon ik maar iets doen heeft geen rijm, maar komt wat onbenullig over, alsof de woorden willekeurig gekozen zijn, op een manier zoals een kind spontaan uiting kan geven aan een gevoel van verontwaardiging. Het laat ook niets aan de verbeelding over.

Soms is het ook de woordkeuze die wat geforceerd aandoet, zoals het woord 'representeert' in de ode aan muziek (Muziek):

Het is persoonlijk, jouw jeugd, jouw toekomst
en toch is het van iedereen
Het representeert landen en volken
maar is nooit van een groep alleen
(Muziek, p. 34)

Naar mijn gevoel zou het beter passen bij Wittes eenvoudige en persoonlijke stijl om hier een zin te gebruiken als 'het geeft volken een gezicht', 'je leert er volken door kennen', of iets dergelijks. 

Kortom, het loopt naar mijn gevoel vaak net niet helemaal lekker; de betekenis is duidelijk en ik kan me daar wel toe verhouden, maar de vorm en de woordkeus vind ik moeilijker te waarderen. Daarnaast laten Ruby de Wittes gedichten weinig ruimte aan de verbeelding. Wat ze wil zeggen is doorgaans meteen helemaal duidelijk.

Dit oordeel mag en moet gerelativeerd worden. Sowieso natuurlijk, maar nu in het bijzonder omdat ik als volwassene iets beoordeel wat niet voor mij bedoeld en geschreven is. Wat blijft is dat dit zonder meer een sympathieke gedichtenbundel is, geschreven door 16-jarige die een veelheid aan onderwerpen beschrijft en beleeft, vanuit een integer overkomende insteek en met een prettige betrokkenheid.

Het boek is te gebruiken in de lagere klassen van het middelbaar onderwijs. Ik kan me voorstellen dat meisjes er iets meer affiniteit mee hebben dan jongens.