Aline Sax: Mist over het strand - Reactie op recensie van Ellen Noordraven, door Robert Termorshuizen

Sax, A. (2001). Mist over het strand (2e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitgeverij Clavis.

Nadat ik Oorlogswinter van Jan Terlouw gelezen en van een recensie voorzien had, kwam ik Ellens recensie van het boek Mist over het strand van Aline Sax tegen. Eveneens een boek dat over de tweede wereldoorlog handelt, maar de schrijfster hanteert daarbij een heel ander perspectief. Daardoor, en ook door de positieve recensie van Ellen, was mijn nieuwsgierigheid gewekt en besloot ik het boek te gaan lezen.

Ik sluit mij aan bij Ellens recensie. Ze benoemt alles wat van belang is en er zijn slechts twee dingen die ik eraan zou willen toevoegen. Dat is enerzijds een nadrukkelijker verwoorde waardering voor het perspectief van Aline Sax en anderzijds een kanttekening bij de constructie van de verhaalonderdelen, waardoor mijns inziens de geloofwaardigheid af en toe wat onder druk komt te staan.

De tweede wereldoorlog is een verschrikkelijke periode geweest, waarbij wij de Duitsers vaak als belichaming van het kwaad zien en het verzet en de geallieerden als representanten van het goede. Deze voorstelling van zaken zie je ook terug in de literatuur. Oorlogswinter is daar een voorbeeld van, al wordt er in dat boek ook wel een poging gedaan om enige nuancering aan te brengen. Aline Sax gooit het met Mist over het strand echter radicaal over een andere boeg; het verhaal wordt helemaal vanuit een Duits perspectief beschreven en dat wordt op een onbevooroordeelde wijze gedaan. Juist dat laatste is zo bijzonder. Er wordt wel eens een vraag gesteld en Sepp, de protagonist van het verhaal, krijgt in de loop van de geschiedenis ook wel met enige twijfel van doen, maar dat resulteert niet in een omslag in denken en het lijkt ook niet bedoeld te zijn om de eerder genoemde verhouding tussen 'het goede' en 'het kwade' onder de aandacht te brengen. Sterker nog, als lezer ga je je identificeren met deze Sepp en zoals je normaal gesproken hoopt dat de held succesvol is, ga je dat nu ook doen. Dat er een vervelende Amerikaan wordt omgelegd, voelt niet aan als een probleem, je hoopt dat de ontsnappingspoging succesvol zal zijn, etc. Zowel Sepp als de andere figuranten worden als mensen voorgesteld, zoals Ellen in haar recensie ook heel duidelijk laat zien, mensen zoals wij allemaal. Daarmee kan niets worden goedgepraat, dat lijkt ook volstrekt niet de bedoeling van de schrijfster te zijn, maar het heeft wel een relativerend effect. Je gaat je terecht afvragen of je, je verplaatsend in de situatie van Sepp, wél zicht had gehad op het meedogenloze en onmenselijke nationaalsocialisme en zijn expansiedrift. En als dat het geval was, was je dan in staat geweest om je ertegen te verzetten of zou conformeren veel meer voor de hand hebben gelegen, al was het maar omdat de mens ook een sterke overlevingsdrift heeft?

Als een boek dergelijke vragen oproept en zo onconventioneel durft te zijn, dan verdient het een groot compliment. Dat Aline Sax dit boek schreef toen zij 16, 17 jaar oud was, is zonder meer bijzonder te noemen. Daarin schuilt ook een grote kracht van het boek; het is niet een volwassene die zich inleeft in de beleving van een jongere, het is de jongere zélf die dat hier doet.

Dat laatste geeft wellicht ook een reden voor het feit dat het boek her en der wat inconsequenties vertoont. Ik kan me goed vinden in de recensie van Ellen, en ik ben zeker ook positief over dit boek, maar dit is een aspect wat ik er nog aan zou willen toevoegen. Het zijn maar details, maar door de frequentie ervan had het toch iets storends. Zo staat er op p. 22: "Hoewel het gedrag van de vrouw in het begin eerder koud en terughoudend was, veranderde haar houding na enkele dagen tot zelfs vriendschappelijk". Deze verandering tekende zich in het voorgaande al af, waardoor het mij als overbodig aandeed, maar op p. 25 wordt het wéér genoemd: "Sinds dat voorval was de houding van de vrouw veranderd". Nee, de houding wás al veranderd. En als deze conclusie op het voorval gebaseerd was, dan is de eerdere constatering niet op z'n plek of op z'n minst overbodig. Een ander voorbeeld: op p. 46-50 wordt beschreven hoe Sepp een landgenoot wil helpen die klem zit in een gedeeltelijk ontplofte munitietrein. Omdat er nog steeds groot ontploffingsgevaar is, is haast geboden. Het levert een spannende episode op waarbij het Sepp inderdaad lukt de man uit zijn benarde positie te bevrijden. Maar dan wordt deze man enkele meters verder in het gras gelegd.  Je zou denken: neem een veilige afstand, weg bij de trein, er is immers ontploffingsgevaar… maar nee, iedereen blijft in de buurt van de trein en van verder gevaar lijkt geen sprake meer te zijn. Het zijn details die voor mij wat afbreuk doen aan de geloofwaardigheid, zeker als dat vrij regelmatig gebeurt. Ik heb twee A4'tjes vol geschreven met dit soort kleine onwaarschijnlijkheden en inconsequenties. Naar mijn idee had dit gemakkelijk voorkomen kunnen worden, bijvoorbeeld door een expliciete feedbackfase te organiseren, voorafgaand aan de publicatie. Het komt mij voor dat dit niet of onvoldoende gebeurd is.

Al met al vind ik het boek zeker een aanrader, ondanks deze kanttekening. Het boek is onderhoudend en spannend, en de schrijfster durft het aan een onconventionele invalshoek te kiezen. Ellen veronderstelt dat het boek geschikt is voor jongeren vanaf een jaar of twaalf. Dat klopt wel met wat ik er op internet over lees. Ik heb zelf echter de neiging om een leeftijd van een jaar of 15 en ouder aan te houden, omdat het boek her en der best confronterend is. Maar misschien ben ik te voorzichtig. Binnen het onderwijs leent het boek zich om vakoverschrijdend bezig te zijn; Nederlands en Geschiedenis kunnen hier gemakkelijk bij elkaar komen. Behalve de doorgaande leeslijn, zou ook het overstijgen van de vakgrenzen soelaas kunnen bieden bij het motiveren/stimuleren van lezen en leesplezier.