Toon Tellegen: Maar niet uit het hart - recensie door Robert Termorshuizen

Tellegen, T. (2003). Maar niet uit het hart (5e druk). Amsterdam: Querido.

Maar niet uit het hart, met als ondertitel Dierenverhalen over afscheid, bundelt negentien los van elkaar staande verhalen die eerder verschenen in Misschien wisten zij alles (1995) en Is er dan niemand boos? (2002). Toon Tellegen (1941) is vooral bekend geworden door de kinderboeken die hij schreef, en dan met name de dierenverhalen rond de eekhoorn en de mier (dit zijn ook de hoofdpersonages in Maar niet uit het hart). Maar hij schreef ook poëzie en proza voor volwassenen. Opmerkelijk is echter wel dat de grens tussen de doelgroepen moeilijk te maken valt; Tellegens dierenverhalen worden bijvoorbeeld ook vaak bijzonder gewaardeerd door oudere lezers.

Voorafgaand aan dit boek, kende ik de naam Toon Tellegen wel, maar ik had niet eerder wat van hem gelezen. Wat verwachtte ik? Misschien wel vooral verhalen die geschreven zijn zoals Anton Pieck schilderde: brave, aandoenlijke, knap gemaakte maar ook al snel wat saaie tafereeltjes. En… het klopte, maar niet helemaal. Waar Anton Pieck toch in een wat tweedimensionale wereld blijft steken, valt er bij Toon Tellegen meer te genieten. Zijn verhalen zijn inderdaad vaak aandoenlijk, maar soms ook ronduit bizar en ze hebben dikwijls een filosofisch tintje.

Drie voorbeelden. Om te beginnen van een gewone beschrijving, in Anton Pieck-achtige sfeer:

     Het was winter en al heel lang had de

     eekhoorn niemand gezien. Hij zat voor zijn

     raam en keek naar de sneeuw die tussen de tak-
     ken van de beuk naar beneden viel. (p. 13)

Dan een voorbeeld van een bizarre passage:

     In zijn gedachten zag hij zijn verzinsel lo-

     pen. En samen zaten ze aan de oever van de ri-

     vier, hun armen om elkaars schouders. Even la-

     ter hoorde hij zijn verzinsel zelfs tegen hem

     praten en hem iets ingewikkelds uitleggen waar
     hij niets van begreep. (p. 34)

En ten slotte een voorbeeld van een wat filosofische invalshoek:

     'Als een feest is afgelopen gaat iedereen naar

     huis,' zei de eekhoorn. 'En als een reis is afgelo-

     pen wrijf je in je handen en kijk je of er nog een

     potje honing in je kast staat. Maar als wij zijn af-
     gelopen...' (p. 11)

Zoals de titel en de ondertitel al verraden, is 'afscheid' het centrale thema in deze verhalen. De mier is steeds het reislustige type, wat ongedurig en nieuwsgierig naar het onbekende. Onbekend zijn ook gevoelens als 'missen', die de mier wil ervaren en begrijpen. De eekhoorn daarentegen is behoudend en zoekt steeds de veiligheid. Hij vraagt zich wel veel dingen af, maar meer uit gevoelens van angst en zelfmedelijden dan uit nieuwsgierigheid. Het avontuur wordt hem soms opgedrongen, zoals in het zesde verhaal in deze bundel (p. 18-20); de eekhoorn lijdt aan een dwangmatige neiging om zich in het ongeluk te storten door een hoog gelegen tak steeds verder af te lopen. De tak breekt uiteindelijk en: "Hij had zijn armen, zijn benen, zijn staart en zijn neus gebroken." (p. 19-20) Verder is de eekhoorn ogenschijnlijk op wat symbiotische manier aan de mier verbonden en misschien is dat ook andersom wel het geval. De mier doet wel flink, gaat ook wel eens weg, maar komt toch steeds snel weer terug; hij heeft een grote mond maar een klein hartje. Er zijn af en toe ook andere personages die bescheiden rolletjes opeisen. Zo is daar een zwaan, een olifant, etc., maar ook de thee en de muren worden gepersonifieerd.

In de verhalen uit Niet uit het hart laat de verteller (vooral) dieren figureren die feitelijk heel menselijk zijn. Dat geldt met name voor de eekhoorn en de mier. Er is geschreven met oog voor de details in de beleving van alledaagse en minder alledaagse voorvallen. Dat gebeurt op een herkenbare manier, waarbij het enerzijds wat kinderlijk aandoet en voor jeugdige lezers bedoeld lijkt te zijn, maar anderzijds ook wel subtiele herkenning bij oudere lezers losmaakt. De avonturen zijn vaak vreemd en zo is ook de setting als je je er plaatjes bij voorstelt (alleen al de combinatie van een eekhoorn en een mier), maar de beleving van de diertjes en hun reacties op wat er gebeurt zijn heel geloofwaardig. Deze tegenstelling is op een bepaalde manier heel charmant. Het veroorzaakt steeds kleine fricties bij de lezer; de onzinnigheid en de onwaarschijnlijkheid van de gebeurtenissen vervreemden je bijna van het verhaal, maar het wordt vervolgens acceptabel gemaakt door de herkenning van de vertolkte emoties en de gedachten en uitspraken van de beide dieren. De verhalen maken vooral een gevoel van vertedering los en hebben iets puurs. Je zou er de naïeve, onschuldige en onbedorven kanten van de mens in kunnen zien - kwaliteiten die wij kinderen vaak toedichten.
 

Het boekje is zoals gezegd samengesteld rond het thema 'afscheid' door gebruik te maken van elders gepubliceerde verhalen. Het idee dat je uit verschillende windhoeken bestaand materiaal verzamelt om in een nieuwe (gethematiseerde) vorm aan te bieden, vind ik op zich niet bijzonder verheffend. Een dergelijke insteek lijkt toch vooral commercieel gemotiveerd te zijn. Zo kun je steeds weer een ander thema uitzoeken om een heruitgave van bepaalde verhalen te rechtvaardigen en bij Toon Tellegens verhalen is dat dan ook regelmatig gebeurd. Daarmee hoort een dergelijk boekje eerder in een cadeaushop dan in een boekenwinkel thuis. Het doet natuurlijk niets af aan de kwaliteit van de verhalen, maar toch zou ik het deze vorm niet willen aanraden en eerder verwijzen naar één van Toon Tellegens reguliere uitgaven, zoals de twee aan het begin van dit artikel genoemde werken.

Binnen het voortgezet onderwijs zullen de verhalen door een aantal middelbare scholieren te kinderachtig gevonden worden en ik denk dat de meeste verhalen ook wel geschikt zijn voor kinderen van (net) onder de twaalf. Dat neemt niet weg dat er ook in het voortgezet onderwijs leerlingen zijn die de verhalen van Toon Tellegen zullen waarderen en er iets mee kunnen in de ontdekking van hun eigen wereld. Je moet ook een beetje door de bedrieglijke eenvoud van de verhalen heen leren kijken. Als docent moet je Tellegens verhalen met beleid gebruiken; de juiste verhalen uitkiezen en proberen door te dringen tot de kern van het verhaal. Daarmee zul je ongetwijfeld boeiende discussies kunnen uitlokken en vorm kunnen geven aan interessante opdrachten.