PAUZE, recensie door Evelien van Wieringen

Kenig, A. (2006), Pauze. Amsterdam: Contact

In de Arnhemse bibliotheek zag ik op de Young Adult-afdeling het boek Pauze liggen. Met op de kaft een vriendelijke, slapende jongen met z’n hoofd op een stapel boeken. Op de achterflap staat een aansprekende tekst: ‘…. Op een dag besluit je de deur van je flat achter je dicht te trekken en niet meer buiten te komen. Je vriendin steunt je in je excentrieke beslissing, en ook je vader doet een ontroerende poging je te begrijpen. Maar je vrienden voelen zich verraden door je individuele gedrag. Ze komen verhaal halen’. Een verhaal voor jongeren vanaf 15 jaar. Mijn interesse was gewekt en ik besloot het boek mee naar huis te nemen. Eenmaal begonnen aan het boek, merkte ik bij zin 1 al dat dit niet zomaar even een jeugdboek is: Elk einddoel is een leugenaar, zinloze kalenderwijsheid, hol cliché, onnozele, tot vervelens toe herhaalde zedenprekerij waarmee gezwaaid wordt als was het een banier, slogan ter geruststelling van de goegemeente (Pauze, p. 7). Ook de volgende zinnen en pagina’s staan vol met lange zinnen, moeilijke woorden en abstracte vergelijkingen. Hoewel ik het boek eigenlijk weer weg wilde leggen, was ik toch benieuwd hoe het boek aan haar lovende kritieken kwam. Dus besloot ik door te lezen, met als gevolg ook van mijn kant een lovende recensie!

Pauze wordt verteld vanuit het perspectief van de 20-jarige hoofdpersoon -zijn naam wordt nergens genoemd- die woont in een Parijse banlieu, temidden van blokken vol met dezelfde slechtonderhouden flatgebouwen. Het leven heeft de bewoners weinig te bieden; alle mannen werken aan de lopende band in de nabijgelegen Peugeot-fabriek (gesymboliseerd door het Wybertje), de vrouwen zorgen voor het huishouden en jongeren hangen werk- en perspectiefloos rond op straat waar ze brandjes stoken en jointjes roken. Ook de hoofdpersoon woont samen met z’n vader in zo’n vochtig flatje (zijn moeder is overleden) en overdag hangt hij doelloos met z’n clan op straat rond, terwijl zijn vader elke dag vroeg op staat om lange dagen te maken in de fabriek. Maar op een dag besluit de hoofdpersoon niet langer mee te doen uit dit uitzichtloze bestaan: Ik wil niet langer ik zijn. Ik wil niet meer wachten. Ik meen het echt. Het is me niet langer genoeg om te zijn zoals ik ben of te denken zoals ik denk: ik breng het niet meer op om net zo te doen als zij. Ik moet weg, ergens anders gaan wonen, op een pool of in de hel. Ergens waar het niet is toegestaan je in te perken, niet verder te komen (Pauze, p. 45).  

Maar in plaats van op zoek te gaan naar een plek waar het beter is of zijn toekomst in eigen handen te, sluit hij zich op in huis. In het boek lees je de gedachten van de hoofdpersoon in tien dagen opsluiting, waarin er weinig gebeurt. Hij zet koffie, maakt het huis schoon, doet wat sportoefeningen, z’n vriendin A. komt op bezoek en hij laat -als protest- zijn baard staan. Als lezer wordt je meegevoerd in zijn lange aanklacht tegen de uitzichtloosheid van het bestaan, tégen de fabriek, tégen zijn voormalige vrienden die hun uitzichtloze toekomst proberen weg te lachen en tégen zijn vader die tevreden is met zijn eenvoudige arbeidersbestaan: Zijn redenering ergert me des te meer omdat die hem verhindert kritisch naar zijn eigen leven te kijken (Pauze, p. 97).

Maar terwijl de hoofdfiguur zich enerzijds afzet tegen zijn vader, lees je tegelijkertijd de warme, liefdevolle band die de twee met elkaar hebben. De jongen zorgt goed voor z’n vader: hij doet het huishouden en helpt de vader met zijn taallessen. Tegelijkertijd accepteert vader de excentrieke keuze van zijn zoon en kijkt hij steeds weer uit naar hun momenten samen. Ook tegenover de fabriek blijken zijn emoties tegenstrijdig; hoewel hij zich in al zijn gedachten afzet tegen ‘het Wybertje’ kan hij zich een leven zonder de fabriek niet voorstellen: ‘De wetten van de aantrekking binden ons aan het wybertje (Pauze, p. 148) of: Het andere leven is mogelijk, een eind verderop, maar het andere leven zou, op een hond na, niets opleveren. De wieltjes van de winkelwagens klinken overal hetzelfde. Verderop zouden nacht en dag op elkaar volgen, net zo. Daarginds betekent: kalm ten onder gaan op zoek naar het licht. Hier is het ruw creperen met ogen reikend naar de maan (Pauze, p. 61).

Het boek beslaat 156 pagina’s en tien dagen van opsluiting, waarin er nauwelijks actie plaatsvindt. Toch verveelt het boek geen moment en weet de schrijver met zijn lange, poëtische zinnen je aandacht vast te houden. Hoewel de hoofdpersoon niets doet dan zich afzetten en afwachten, weet hij je sympathie te winnen en krijg je begrip voor zijn egoïstische vlucht en zijn onvermogen om te gaan met zijn tegenstrijdige emoties.

Ik ben dan ook van mening dat dit boek lang niet zo toegankelijk is als de kaft en achterflap doen vermoeden. Het taalgebruik is prachtig, maar vaak ook moeilijk om doorheen te komen en ik denk vooral voor jongeren erg abstract. Ik denk echter dat leerlingen die dit boek wél lezen absoluut aan het denken worden gezet door dit verhaal en een inkijkje krijgen in een hun onbekende wereld. Het zou een mooie verwerkingsopdracht zijn om jongeren te laten opschrijven wat ze zelf zouden doen in de situatie van de hoofdpersoon: meegaan in uitzichtloze bestaan, naar binnen vluchten of afscheid nemen en opnieuw beginnen. 

WAT EEN LAND! recensie door Evelien van Wieringen

Van Wissen, D. (2008). Wat een land! Houten: Van Goor

In 2008 schreef de toenmalige Dichter des Vaderslands Driek van Wissen de dichtbundel Wat een land! Een dichtbundel voor kinderen en jongeren over Nederlandse gewoontes en gebruiken. De vrolijk geïllustreerde bundel begint met -toen nog- koning Beatrix, haar drie zonen en Koninginnedag en gaat vervolgens aan de hand van andere vieringen en gewoontes het jaar rond; de nieuwe haring, met de caravan naar Frankrijk, Sinterklaas en de Elfstedentocht. Het is het welbekende lied Vijftien Miljoen Mensen, maar dan in dichtvorm. Moraal van het verhaal: wij zijn gewend aan onze gewoontes en gebruiken, maar ook wij Nederlands maar een eigenaardig volkje zijn. Ofwel:

Want wat een Nederlander doet                            
Omdat hij daar zo aan gewend is
Is voor wie daar niet mee bekend is
Iets waar men hard om lachten moet (Wat een land!, p.79)

In de gedichten lukt het de Groningse Van Wissen inderdaad om op treffende wijze onze -soms rare- gewoontes onder de loep te nemen. Nederlanders die op vakantie in verre oorden nog steeds het liefst patat met appelmoes eten, werknemers die braaf vier boterhammen met kaas in een boterhamzakje mee naar de zaak nemen en ons massale bezoek aan de IKEA op tweede Paasdag.

In de gedichtjes komt Van Wissens -soms kritische- mening duidelijk naar voren. Zo heeft hij het een en ander aan te merken op het Nederlandse koningshuis. Met een koningin die vooral veel lintjes doorknipt, maar verder niets te vertellen heeft. En de drie prinsen die tijdens Koninginnedag kinderlijk bezig zijn met hinkelen en koekhappen.

Een andere boodschap die in de gedichten duidelijk naar voren komt is Van Wissens mening over de positie van kinderen in ons land. Die hebben het hier ontzettend goed! Ze hebben inspraak over wat er gegeten wordt, waar de vakantie dit jaar heen gaat en ze mogen ongestraft stickies roken. En als voormalig docent Nederlands benadrukt hij ook wat een voorrecht het is om het recht te hebben op goed onderwijs:

Elk kind mag hier tot zestien jaar
Met in zijn schooltas gratis boeken
Voor niks een dure school bezoeken
Dus wie toch spijbelt, doet wel raar (Wat een land!, p.22)

Van Wissen weet zowel op licht spottende wijze onze eigenaardigheden te benoemen, als onze gebruiken op heldere en grappige wijze uit te leggen. Hierdoor is het gedicht voor kinderen, maar ook zeker voor volwassenen leuk om te lezen.

Ondanks dat het boekje vol staat met zulke rake observaties, was ik niet zo zeer van het dichtwerk onder de indruk. Toen ik heb boekje meenam vanuit De Bibliotheek had ik Van een Dichter des Vaderlands wel wat meer verwacht dan de simpele rijmpjes in A-B-B-A-schema. Na wat naslagwerk bleek dit ook de kritiek te zijn geweest op de verkiezing van Van Wissen tot Dichters des Vaderlands in januari 2005. Van Wissen schreef vooral light verse; gedichten met een wat lichtere, speelse toon.  Men vond hem niet zozeer een dichter, maar meer aan handige rijmer. (www.schrijversinfo.nl/vanwissendriek) Sommige van de gedichtjes doen dan ook sterk denken aan andere vertegenwoordigers van de light verse; zoals die van Annie M.G. Schmidt.

In die bovenstaande kritiek kan ik me goed vinden. Het boekje komt op sommige momenten meer over als een snel geschreven Sinterklaasrijm, dan het werk van een Dichter des Vaderlands. Bijvoorbeeld:

De schaatsers zijn daar uitgevonden
In Friesland voor een schaatswedstrijd:
Ze worden in de wintertijd
Onder de voeten vastgebonden. (Wat een land!, p.72))

Kortom, een leuk en makkelijk te lezen rijmboekje dat gebruikt kan worden in de onderbouwklassen. Zowel om op laagdrempelige wijze kennis te maken met poëzie als met typisch Nederlandse wetenswaardigheden. Zo kunnen leerlingen bijvoorbeeld aan de hand van dit boekje aan de slag om in hetzelfde simpele rijmschema een gedichtje te schrijven over een onderwerp dat zijn leuk of bijzonder vinden aan ons land.

VOGEL, recensie door Evelien van Wieringen

Koens E. (2001). Vogel. Amsterdam: Pimento.

Het boek ‘Vogel’ gaat over de 18-jarige Berre. Ze is net klaar met haar eindexamens als ze haar tas pakt om in Leiden op kamers te gaan wonen. Ze vindt een baantje als afwasser in een restaurant en geniet van haar verworven vrijheid. Ze sluit nieuwe vriendschappen, ontbijt elke morgen op haar eigen balkon, begint met drinken en roken, danst en werkt hard. Én Berre geeft zichzelf een nieuwe naam: “Terwijl ze langs de Rijn loopt, bedenkt ze dat ze een nieuwe naam nodig heeft. Een naam voor het leven dat ze nu leidt, een naam zonder herinneringen”. Haar nieuwe naam wordt Elke “Elke klinkt normaal en betekent iedereen” (Vogel, p.13). In de loop van het verhaal kom je als lezer langzaamaan te weten waarom Berre een nieuwe start wil maken. Toen Elke nog jong was, zijn haar ouders gescheiden en bleef Berre met haar zusje Roos bij haar labiele feministische moeder wonen. Om zichzelf weer terug

te vinden neemt haar moeder toevlucht tot 'het spirituele' en weinig succesvolle romances.Voor het welbevinden van haar dochters heeft moeder maar weinig oog en Berre voelt zich dan ook erg ongelukkig op de antroposofische vrije school. Ze heeft een eenzame jeugd waarin tv en suiker verboden zijn, moeder haar toevlucht neemt tot een vrouwencommune en ze haar vader niet meer mag zien nadat hij zijn dochters had meegenomen voor een bioscoopbezoekje. Al deze herinneringen probeert Berre met haar verhuizing naar Leiden achter zich te laten en een nieuwe start te maken. Maar wanneer Elke vriendschap sluit met haar nieuwe beste vriendin Lassie komt ze er achter dat ze het verleden niet zomaar kan vergeten.

Ik vind ‘Vogel’ een erg mooi en vooral goed geschreven boek. Waar veel jeugdboeken behoorlijk oppervlakkig blijven en vol staan met clichés, is dit een verhaal met mooi uitgewerkte personages en een geloofwaardige zoektocht van Berre naar ‘de zin van het leven’. Omdat ik zelf ben opgegroeid in de nabijheid van Leiden, herkende ik veel van de omschrijving van de stad, de buurt waarin Elke woont en de cafés die ze bezoekt, dit maakte het verhaal voor mij extra levendig. Het boek is onderverdeeld in het leven ‘toen’ en het leven ‘nu’, ofwel het leven van ‘Berre’ en het leven van ‘Elke’. De schrijfster slaagt er in om door de beschrijvingen van Berres jeugd een beklemmend gevoel op te roepen; een leven waaruit je wilt ontsnappen: “Haar moeder was eenzaam. En blijkbaar was Berre niet genoeg om die eenzaamheid op te heffen. Terwijl ze toch iemand was, een echte en hier aanwezige persoon. Ze wilde hier niet zijn, maar ze was hier en ze deed zo haar best om alles op te lossen” (Vogel, p.70). Wanneer Elke eenmaal ontsnapt is en in Leiden op kamers woont, ervaar je als lezer hoe wereldvreemd ze is door haar beschermde opvoeding op de boerderij. Zo aten ze bijvoorbeeld altijd alleen eten uit eigen tuin en Elke is dan ook verbaasd wanneer ze de eerste keer in de supermarkt komt: “Met open mond sluipt ze langs de schappen, alsof ze zichzelf nog niet echt toestemming heeft gegeven dit paradijs te betreden. Ze kijkt naar de doosjes, de zakjes, de plaatjes, de aanbiedingen” (Vogel, p.14). Ondanks haar naïeve kijk op de wereld krijg je wel veel sympathie voor Elke en de dingen die ze voor elkaar krijgt. Ze stapt binnen bij een restaurant om een baantje geregeld te krijgen, werkt hard en sluit ‘vriendschap’ met het mannelijke personeel. Ze is niet bang om nieuwe vrienden te maken en buiten haar comfortzone te treden, maar blijft daarbij toch zichzelf. Toch begrijp je als lezer maar al te goed dat ze het verleden niet zomaar af kan schudden en krijg je ook medelijden met haar moeder die op de ene op de andere dag zomaar haar dochter kwijt is geraakt. Je hoopt als lezer dan ook dat Elke haar moeders brieven leest, terug schrijft, dat ze bij haar op bezoek gaat of even belt, maar hoewel Elke haar moeder en zusje mist, heeft ze besloten dat zij niet meer in haar nieuwe leven passen. Samen met haar nieuwe beste vriendin Lassie wil ze helemaal opnieuw beginnen, vanaf dag nul. “Zullen we afspreken, vraagt ze, zullen we afspreken dat ons leven vandaag is begonnen en dat alles hiervoor niet telt? Dat is goed, zegt Lassie, we beginnen vandaag opnieuw en dat is ons geheim. Vandaag is dag nul. Ik ben nul en jij bent nul en vanaf hier beginnen wij” (Vogel, p.86). Maar in tegenstelling tot Elke komt Lassie uit een warm nest en als goede vriendin ziet ze maar al te goed in dat Elke haar verleden niet zomaar achter zich kan laten. Samen gaan ze naar Den Haag om daar vanaf een bankje in de straat bij haar vaders nieuwe huis naar binnen te gluren. Ook haar volwassen onderbuurman Epifano heeft het beste met Elke voor en zet haar op het einde van het verhaal bij de afslag voor haar moeders boerderij af. Het mooie aan Lassie en Epifano is dat het geen betuttelende personages zijn, maar een stoere studente en een malafide onderbuurman die haar het belang van de relatie met haar moeder doen inzien. Door het weerzien met haar moeder leert Elke inzien dat loslaten en vergeven van belang zijn om zichzelf verder te kunnen ontwikkelen "Niet alleen haar moeder moet loslaten, zij ook. Zij moet haar gelijk loslaten. Haar ideeën over hoe haar moeder is, hoe haar moeder moet worden en wat ze moet begrijpen" (Vogel, p.218). Elke is dan ook allesbehalve een flat character en vormt daarmee een interessant personage voor leerlingen in de bovenbouw van havo/vwo om een opdracht over te maken.