Antoine de Saint-Exupéry - De kleine prins - recensie door Robert Termorshuizen

De Saint-Exupéry, A. (1943). De kleine prins (18e druk, 1985). Rotterdam: Ad Donker.

Oorspronkelijke titel: Le petit prince (vertaald uit het Frans).

"Dit prachtige moderne sprookje geschreven voor jong en oud en schitterend geïllustreerd door de auteur wordt over de hele wereld tot de klassieken gerekend."

De eerste zin op de omslag van De kleine prins maakt meteen duidelijk waar dit boekje geplaatst moet worden. In superlatieven wordt het werk geprezen en als klassieker bestempeld. Zo'n aanbeveling kan een averechts effect hebben, maar in dit geval bevestigde het mijn veronderstellingen en werd de nieuwsgierigheid gewekt. Wederom gewekt, moet ik zeggen, want ik heb het boekje al sinds 1986 in mijn bezit en heb het een kleine dertig jaar geleden ook al eens gelezen. Er zal een aanleiding voor zijn geweest, want lezen deed ik in die tijd nauwelijks, maar die weet ik niet meer. 

De kleine prins beschrijft het leven van een kleine prins die afkomstig is van een kleine planeet en na enige omzwervingen op de aarde terecht is gekomen. Daar ontmoet hij uiteindelijk een in de woestijn gestrande piloot, de verteller van het verhaal. De piloot heeft de belevenissen opgeschreven, naar eigen zeggen zo'n zes jaar nadien (p. 9, p. 75), en dat heeft geresulteerd in dit boekje.

In het eerste hoofdstuk vertelt de schrijver over toen hij een jaar of zes was en tekeningen maakte die door volwassenen niet begrepen werden ("Die moeten altijd bij alles uitleg hebben", p. 8). Het zet de toon voor de rest van het verhaal waarin het kinderlijk naïeve en authentieke wordt afgezet tegen de wonderlijke en vreemde wereld van de volwassenen. 

De schrijver liet een "schitterende schildersloopbaan" (p. 8) varen "en leerde vliegtuigen besturen". De Saint-Exupéry was zelf ook piloot (en hij is ook daadwerkelijk een keer in een woestijn in Afrika gestrand) en met dit soort details wil de schrijver een bepaalde mate van geloofwaardigheid aan deze vertelling meegeven. Omdat hij vliegtuigpech heeft, moet de verteller in de woestijn landen en daar speelt het avontuur zich verder af, zonder de aanwezigheid van enig ander menselijk wezen. Het verhaal is als het ware ingebed in een geloofwaardige setting, waardoor je zou kunnen denken dat het werkelijk gebeurd is. Daarmee wordt de boodschap van de verteller kracht bijgezet.

De boodschap betreft kritiek op de onzinnigheden van volwassenen en waardering voor vriendschap en voor de kleine dingen.

De kleine prins, die zijn planeet moet verlaten vanwege een moeizame relatie met een ijdele bloem (zoals zal blijken zal de geschiedenis hem verzoenen met deze bloem), bezoekt zes asteroïden en ontmoet daar een koning, een ijdeltuit, een dronkaard, een zakenman, een lantaarnopsteker en een aardrijkskundige (een wetenschapper). Deze ontmoetingen demonstreren een aantal bespottelijke kenmerken van volwassenen, die dan ook helemaal niet door de kleine prins begrepen worden; hij noemt deze grote mensen 'wonderlijk' en 'vreemd'. Een paar voorbeelden: 

- Aha, daar komt een onderdaan, riep de koning,
toen hij de kleine prins zag.
  En deze vroeg zich af:
- Hoe kan hij me nu herkennen - hij heeft me
immers nooit gezien!
  Hij wist niet, dat voor koningen de wereld heel
eenvoudig is: alle mensen zijn onderdanen.
(p. 29)

- Goede morgen, zei de kleine prins. Wat hebt u
een gekke hoed op.
- Dat is om te groeten, antwoordde de ijdeltuit.
Om te groeten als ik toegejuicht word. Jammer ge-
noeg komt er hier nooit iemand langs.
- Och kom, zei de kleine prins, die er niets van
begreep.
- Klap eens in je handen, raadde de ijdeltuit hem
toen maar aan.
  Het prinsje klapte in zijn handen en de ijdeltuit
groette bescheiden met zijn hoed.
- Dat is veel grappiger dan het bezoek bij de
koning, zei de kleine prins bij zichzelf. Weer begon
hij in de handen te klappen en de ijdeltuit begon
weer te groeten met zijn hoed.
  Toen dat zo vijf minuten geduurd had, kreeg de
kleine prins er genoeg van:
- En wat moet ik doen om de hoed te laten
vallen? zei hij.
(p. 35)

Op vergelijkbare, licht spottende manier worden ook de andere volwassenen op de korrel genomen; de dronkaard (hij drinkt omdat hij zich schaamt omdat hij drinkt), de zakenman ("En wat heb je eraan de sterren te bezitten? Daar heb ik aan, dat ik rijk ben", p. 39), de lantaarnopsteker (de plichtsgetrouwe) en de aardrijkskundige (de mens die veel weet, maar niets beleeft). Daarna belandt de kleine prins op aarde, waarbij vooral de ontmoeting met de vos van belang is. 

- Mijn leven is eentonig. Ik jaag kippen en de
mensen jagen mij. Alle kippen lijken op elkaar
en alle mensen lijken op elkaar. Dus verveel ik me
wel een beetje. Maar als jij me tam maakt, dan wordt
mijn leven vol zon.
(p. 56)

Door het goudkleurige koren zal ik
aan jou moeten denken. En ik zal het geluid van de
wind in het koren mooi vinden …
(p. 56)

Het tam maken is een soort metafoor voor het aangaan van een unieke relatie, van vriendschap, waardoor het gewone bijzonder wordt en het leven de moeite waard, ook al levert het ook verdriet op. De kleine prins heeft de vos tam gemaakt maar moet verder met zijn reis:

- En nu moet je huilen, zei de kleine prins.
- Ja zeker, zei de vos.
- Dus daar win je niets bij!
- Ik win er wel bij, zei de vos, wegens de kleur
van het korenveld.
(p. 58)

De vos geeft ook de aanzet tot de verzoening van de kleine prins met zijn bloem (op zijn eigen planeet):

- Ga nog maar eens naar de rozen. Dan zul je
begrijpen, dat jouw roos enig is op de wereld.
(p. 58)

En iets later geeft vos zijn geheim aan de kleine prins prijs:

- Vaarwel, zei de vos. Dit is mijn geheim, het is
heel eenvoudig: alleen met het hart kun je goed zien.
Het wezenlijke is voor de ogen onzichtbaar.
(p. 59)

Deze wijsheden draagt de kleine prins op zijn beurt weer over op de piloot, die de laatste dagen van de prins op aarde meemaakt. Het vliegtuig is gerepareerd en de kleine prins moet afscheid nemen van de aarde om terug te keren naar zijn eigen planeet en zijn bloem. Deze ontknoping is wat vervreemdend want de kleine prins wordt volgens vooropgezet plan gebeten door een giftige slang; het is alsof de terugkeer naar zijn oorsprong alleen door zijn dood kan worden bewerkstelligd. Of sterft de prins niet echt?

In het laatste hoofdstuk schrijft de verteller:

  Nu ben ik een beetje getroost. Niet helemaal. Maar
ik weet wel, dat hij aangekomen is op zijn planeet
want zijn lichaam heb ik 's morgens niet teruggevon-
den. Het was niet zo'n zwaar lichaam. En ik vind
het heerlijk 's nachts naar de sterren te luisteren, Net
vijfhonderd millioen rinkelbelletjes …
(p. 75)

Je zou er een overeenkomst met dood van Jezus en diens hemelvaart in kunnen zien, waarna 'de geest' blijft doorleven. De slang heeft ook al een Bijbelse connotatie.

In de epiloog roept de schrijver de lezer die toevallig eens door de Sahara zal reizen, op om op te letten. 

En als er dan een kind naar je
toekomt dat lacht en goud haar heeft en hij antwoordt
niet op wat je hem vraagt, dan kun je wel raden
wie hij is.
(p. 77)

De kleine prins is inderdaad een prachtig, modern sprookje. Ik kan het iedereen aanraden. Op mild spottende wijze wordt de 'grote mensen wereld' op de hak genomen en wordt er een poging gedaan de aandacht te richten op zaken die echt van belang zijn: beter een bloem als goede vriend dan een hemel vol sterren die je je bezit noemt. Een en ander wordt mooi en treffend maar ook op eenvoudige wijze beschreven en geïllustreerd, met veel humor en zonder gewichtigdoenerij. Het boekje is geschikt voor alle klassen van het middelbaar onderwijs.

Fun fact: In 1999 eindigde het boek op de vierde plaats in Le Mondes verkiezing van de 100 beste boeken van de eeuw, verkozen door het Franse publiek (bron: Wikipedia).