Niets Janne Teller, recensie door Juliën Reumkens

Teller J.(2000) Niets, Hasselt – Amsterdam: Clavis Uitgeverij

Samenvatting
Het verhaal wordt verteld door Agnes en ze blikt terug op iets dat acht jaar geleden is gebeurd. Het boek begint met de woorden: 
‘Er bestaat niets van betekenis, dat had ik allang door. Daarom heeft het geen zin om iets te doen, dat heb ik net begrepen.
Een uitspraak van Pierre Anthon, een leerling van de zevende klas van de lagere school in het dorpje Tering. Vanaf dat moment ging Pierre in een pruimenboom zitten en weigerde verder nog iets te doen. Het leven was zinloos. Deze houding verontrustte de andere leerlingen van zijn klas. We moeten er iets aan doen, vonden ze. We moeten hem op andere gedachten kunnen brengen. Het leven heeft wel zin! Maar hoe? Ze bedachten van alles om hem uit zijn boom te halen en komen op een gegeven moment op het idee om een soort van tentoonstelling te organiseren. Dit werd de ‘berg van betekenis’ die ze oprichtte in een houtzagerij. Iedereen brengt een soort van ‘offers’ van zaken die wel betekenis hebben. Het gaat vaak om het dierbaarste dat ze bezitten. Dit begint vrij normaal, maar loopt al snel volledig uit de hand. Het gaat zo, wie wat heeft geofferd mag een volgende aanwijzen. Het begint onschuldig met het offeren van een paar sandalen, maar al snel worden veel extremere zaken van elkaar geëist. Zo wordt er een dood broertje opgegraven, moet een middelvinger worden afgehakt en geeft een meisje haar maagdelijkheid op. Langzamerhand verdwijnt de onschuld en maakt deze plaats voor gruwelijkheden. En dit terwijl Pierre Anthon niet eens onder de indruk is van dit alles. Pas nadat een jongen klikt bij de 'grote mensen' komt de rest achter het bestaan van deze berg. De politie besluit om de houtzagerij te sluiten en een einde te maken aan het ritueel. De berg komt in de publiciteit en een museum in New York biedt er een paar miljoen voor. Ze vinden het een uniek kunstwerk en het wordt dan ook verkocht. Voordat het wordt verkocht, komt het nog tot een grote ruzie, waar Pierre Anthon wordt bijgehaald. Maar dit verergert de situatie alleen maar, en hij wordt geschopt en geslagen door iedereen. Op een gegeven moment druipen alle jongeren af en blijft Pierre alleen achter. Die nacht gaat de houtzagerij in vlammen op..

---

Recensie
Ik vond het een bijzonder indrukwekkend en aangrijpend boek. Het is heel luguber geschreven en zit vol gruwelijkheden maar gaat in principe over de betekenis van het leven. Wat voor zin heeft het leven eigenlijk? Die vraag wordt telkens opgeroepen en de kinderen in dit boek proberen in al hun onvolwassenheid dit vraagstuk op te lossen door een ‘berg van betekenis’ op te richten. Een van de hoofdpersonen in dit boek, Pierre Anthon, is van mening dat het leven niets betekent. En hij vormt de aanleiding tot het gedrag van de rest van de klas. Het leven betekent niets en is zinloos. Dit komt terug in de volgende citaten: 

’..De aarde is vier miljard zeshonderd miljoen jaar oud, maar jullie worden hooguit honderd!’ riep hij een andere keer. ‘Het is daarom de moeite niet waard om te bestaan.’ (blz. 6)

En: ’... Alles is zinloos, want aan alles komt een eind. Op het moment dat jullie geboren werden, begonnen jullie al te sterven. En zo gaat het met alles.’(blz. 6)

Dit komt in eerste instantie over als een heel zwaarmoedig boek, dat de zin van het leven aan de kaak stelt. Dat riep dan ook gelijk de vraag bij mij op, is dit boek wel geschikt voor leerlingen in de leeftijd van 13 t/m 15 jaar? Ik denk het eerlijk gezegd van niet, in ieder geval niet voor het grootste gedeelte. Waarschijnlijk vindt het gros van de leerlingen dit onderwerp te zwaar en niet interessant genoeg om er een heel boek over te lezen. Al is het boek wel weer interessant voor leerlingen die van horrorverhalen en andere gruwelijkheden houden. Het staat namelijk bol van de aangrijpende en soms bloedige scènes, die voor sommigen waarschijnlijk wel een bepaalde amusementswaarde hebben. Toch lijkt me dit boek uiteindelijk niet geschikt voor alle leerlingen van deze leeftijdscategorie. En ik denk dat slechts een select gezelschap plezier beleeft aan het lezen hiervan. Een ander voorbeeld van de harteloosheid en koelbloedigheid waarin de personages in dit boek handelen blijkt uit de volgende fragmenten aan het einde van dit boek. Dit is het moment waarop Pierre te grazen wordt genomen door de rest van de groep en waarbij ze hem genadeloos mishandelen.

‘...ik weet niet of het vreselijk was of niet. Als ik er nu over nadenk, moet het gruwelijk geweest zijn. Maar zo ligt het niet in mijn geheugen opgeslagen. Wat ik me herinner is dat het rommelig was. En fijn. Het gaf een goed gevoel om Pierre Anthon te slaan.’ (blz. 107)

En: ‘...hij lag in een rare, gekromde houding met zijn nek naar achteren gebogen en helemaal blauw en gezwollen in zijn gezicht. Er stroomde bloed uit zijn neus en uit zijn mond en het zat ook aan de hand waarmee hij geprobeerd had zich te beschermen.’(blz. 107)

Een andere vraag die het bij me opriep was, hoe realistisch zijn deze personages nou werkelijk? Natuurlijk is het zo dat in een groepsproces individuele kinderen tot vreemde dingen in staat zijn. Men wil solidair zijn aan elkaar en gaat daarin heel ver, zoals in dit boek beschreven. Maar in dit verhaal leidt het tot wel heel extreme situaties. Daarbij is de geloofwaardigheid van Pierre Anthon ook twijfelachtig. Een jongen die een jaar lang niet naar school gaat en in een pruimenboom allemaal vreemde zaken roept, is op zijn zachtst gezegd discutabel te noemen. Erg realistisch zijn de personages dus niet. Al vond ik dit zelf niet echt storend voor het verhaal en misschien is het zelfs wel de kracht van het verhaal. 

Het boek bleef me eerlijk gezegd wel boeien. En ook voor leerlingen kan het goed zijn om al eens na te denken over, wat wil ik nou bereiken in het leven? Denk ik na over de dingen die ik doe? En de toekomst? Dat ze hierover aan het denken worden gezet door dit boek lijkt me een goede zaak. Al is het waarschijnlijk zo dat nog niet alle leerlingen hier aan toe zijn op die leeftijd. Maar wanneer je een leerling hebt die dit boek heeft gelezen zijn er wel tal van vragen te stellen waarmee je een discussie kunt aanwakkeren. Welk nut heeft ons leven en wat vind je nou echt belangrijk? Waar ligt de grens tussen goed en kwaad? Ben jezelf gevoelig voor groepsdruk en groepsgedrag? Door het hier met ze over te hebben kun je ze bewust maken van bepaalde zaken. Dat groepsgedrag soms ook gevaarlijk kan zijn, en je je gedwongen kan voelen dingen te doen waar je niet achter staat. Wanneer je ze hier waakzaam op kunt maken, heb je een belangrijke taak als docent vervuld. Daarmee kan het boek dus wel een bepaalde opvoedende en bewustmakende functie hebben.

Al met al vond ik het een spannend en ontroerend boek dat me op sommige moment echt liet nadenken over het hoe en waarom van bepaalde dingen. Ik heb het boek dan ook vrij vlot(in twee dagen) uitgelezen. Doordat ik steeds wilde weten waar dit vreemde groepsgedrag tot zou leiden bleef ik geboeid. Mijn conclusie is wel dat het boek waarschijnlijk niet voor iedereen is weggelegd. Maar dat het zeker voor bepaalde leerlingen nuttig kan zijn dit te lezen, en dat het ook ontzettend leerzaam kan zijn.  Daarbij is het een spannend en aangrijpend boek, al moet het wel een beetje in je straatje passen. Aangezien het vrij donkere en zware kost is. Wanneer je van de iets luchtigere werken houdt is dit niet aan te raden. Maar denk je na deze recensie, dit is wel wat voor mij. Dan zou ik zeggen, ga aan de slag!