Mist over het strand, recensie van Ellen Noordraven

Sax, A. (2001). Mist over het strand (2^e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitgeverij Clavis.

Samenvatting:

Twee Duitse jongens van 15 jaar oud, Sepp Eppensteiner en Ralph Müller, hebben zich als vrijwilliger opgegeven om mee te vechten in het Duitse leger. In de afgelopen jaren hebben ze bij de Hitlerjugend al een soort van militaire vooropleiding gehad en vol goede moed reizen ze op 12 mei 1944 af naar Normandië. Ze zijn vol van het idee dat zij een bijdrage mogen leveren aan de vorming van één groot Duits Rijk. Bij aankomst blijkt dat niemand op hen zit te wachten en dat de overige militairen hen als een blok aan het been zien. De jongens, vooral Sepp, worden gekleineerd en vernederd en kunnen zich maar met moeite staande houden tussen de onsympathieke strijdgenoten. Alleen Krieger, een korporaal van 34 jaar, die al sinds 1939 in het leger zit en behoorlijk oorlogsmoe is, ontfermt zich als een vader over Sepp waardoor de situatie nog een klein beetje dragelijk is. 

In de vroege ochtend vindt de geallieerde invasie op het strand van Normandië plaats. Krieger komt om in het gevecht en Sepp belandt samen met Ralph als krijgsgevangene in een met prikkeldraad afgezet gedeelte van het strand. De laatste woorden van Krieger in zijn doodsstrijd tot Sepp waren: ”Zorg dat je hier levend weg komt…”.[1]

Gedreven door deze woorden probeert Sepp samen met nog vier kameraden te vluchten maar door zijn jeugdige onervarenheid leidt deze poging tot een noodlottig einde.

Persoonlijk waardeoordeel over het boek:

Het verhaal over het leven van de 15-jarige Sepp en Ralph is een verhaal over vriendschap, opgroeien in een cultuur van geweld en over angst. De Tweede Wereldoorlog wordt bezien vanuit de ogen van een Duitse puber en zijn vriend. Hierdoor krijgt de lezer een andere inkijk dan we normaal gesproken gewend zijn in de jeugdliteratuur waar toch vaker vanuit het perspectief van de slachtoffers wordt geschreven. De schrijfster neemt je mee in de gevoelswereld van Sepp die met al zijn tekortkomingen en onzekerheden een strijd levert om zich zowel fysiek als sociaal staande te houden in een wereld die gekenmerkt wordt door agressie, angst, frustratie en onzekerheid. In de beleving van de puber schiet hij op alle fronten tekort. Zo is hij ervan overtuigd dat zijn ouders Kuno, de man van zijn zus die luitenant is, veel hoger hebben dan hun eigen zoon die slechts een soldaat is. Uit de brief van zijn moeder die hij pas te lezen krijgt als hij al krijgsgevangene is, leidt hij af dat zijn ouders hem niet missen en dat ze hem verwijten dat hij nog geen brief aan hen heeft gestuurd:
‘Sepp herlas de brief verschillende keren. Hij kreeg er een brok van in zijn keel. Zijn ouders wisten helemaal niet dat hij gevangen genomen was. Zie je wel, Kuno wás beter. Hij liep vast nog vrij rond. Sepp kon nu in elk geval toch geen brief schrijven, want de Amerikanen zouden hem niet versturen. Dus zouden ze thuis nog lang moeten wachten. Misschien zouden ze denken dat hij dood was en hem vergeten. Deze gedachten maakte dat hij zich miserabel voelde. Ze knaagden aan zijn verstand. Ze vraten alle hoop op die zich daar in een klein hoekje genesteld had. Dat ellendige gevoel van niet meer verder willen, overviel hem weer, net als op het strand op die vervloekte dinsdag.’[2]

De hierboven geschetste gedachtegang beschrijft treffend het gevoelsleven van de puber. Het iedere keer weer naar boven komen drijven van minderwaardigheidsgevoelens en het niet kunnen voldoen aan de verwachtingen die anderen van je hebben. Hierdoor kan de jeugdige lezer zich ook makkelijker identificeren met de hoofdpersonen omdat ook deze twee Duitse soldaten gewone kinderen zoals zijzelf blijken te zijn. Ze leven alleen in een andere tijd en verkeren in een heel andere situatie.

Naast het verhaal van Sepp krijgen we ook inzage in de pijnlijke ervaringen die twee andere krijgsgevangen hebben opgedaan. Zij vertellen hun verhaal wanneer zij gevangen zijn genomen aan Sepp en Ralph in de hoop dat als zij komen te overlijden, er nog iemand is die iets van hen af weet. 

Historisch gezien is het verhaal ook interessant. Zo vertelt Sepp aan Krieger terwijl ze in de nacht van 5 op 6 juni op wacht liggen op het strand, over zijn leuke tijd bij de Hitlerjugend waar men bijeenkomsten hield met vlaggen, trommels en trompetten en jaarlijks op kamp ging en dan in de natuur ging kamperen. Maar even later schrikt hij op om in een hel wakker te worden. Na enkele beschietingen sterft Krieger en probeert Sepp weg te komen, ‘terwijl de oorlog om hem heen verder ging. Het ratelende geluid van machinegeweren, de knallende salvo’s van gewone geweren, het ploffen van mortieren, de afschuwelijke explosies van granaten en de alles overdonderende  ontploffingen van het 88 mm kanon verdoofden hem. De geur van kruitdamp, verbrand vlees en verschroeid haar deed hem kokhalzen. Hij zat daar als een zielig hoopje mens en kotste de longen uit zijn lijf.’[3]

Het einde van het verhaal is emotioneel aangrijpend. De jonge Sepp komt op een brute wijze om het leven. Als lezer komt het gevoel van onrechtvaardigheid in je op. Hoe kan het dat kinderen die nog een heel leven voor zich zouden moeten hebben, zo abrupt het leven wordt ontnomen door een zinloze oorlog waarbij er alleen maar slachtoffers zijn.

Het boek is makkelijk leesbaar en geschreven voor jongeren vanaf 12 jaar. Vanaf het moment dat Sepp en Ralph gevangen worden genomen wordt ook de spanning in het boek opgebouwd want als lezer stel je jezelf voortdurend de vraag of het Sepp zal lukken om te vluchten en terug te kunnen keren naar zijn ouders. Op knappe wijze stelt de schrijfster, zelf pas 17 jaar oud toen het boek uitgegeven werd, je in staat om je als lezer te identificeren met ‘soldaten die aan de verkeerde kant staan’.

---

[1] Sax, A. (2001). Mist over het strand (2^e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitgeverij Clavis, p.7.

[2] Sax, A. (2001). Mist over het strand (2e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitergeverij Clavis, p.124.

[3] Sax, A. (2001). Mist over het strand (2e druk). Hasselt-Amsterdam: Uitgeverij Clavis, p.72.